POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło PALCZYSTY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło PALECNY
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 05.03.2013
PALEC rzecz. m
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.palec
D.palca
B.palec
N.palcem
Ms.palcu
M.palce
D.palców || palcy
B.palce || palca
N.palcami || palcy || palcoma
Ms.palcach
1. »skrajna, ruchoma część dłoni a. stopy; szpon, pazur u zwierząt«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. grozić palcem (sz. zm.) || pogrozić komu palcem od nosa: »poruszać palcem na znak ostrzeżenia przed karą (z bliska, w oczy)«
  • Pogroził mu palcem od nosa. PasPam 175.
  • – Then syn iego nieutcziwie szie stawyl przed prawem, z oyczem szie sprziczaiącz ij palczem grozacz. KsKasUl I, 308.
  • – Chociasz iuż iego ustá mártwe milczą, Przecie im babo ieszcze grozisz palcem. DrużZbiór 208.
troj. palcem pokazować || palcem ukazywać || skazywać palcem: »wytykać kogoś, wskazywać«
troj. zakrzywić palec na kogo, komu (sz. zm.): »Wyśmiewać kogo, szydzić z kogo«
  • – Nałajasz mu, abo więc zakrzywisz nań palec, A on tobie i z lichwą utnie go kawalec. ZimBLisBad 216.
  • – Gniewliwy. Iák osá iádowity. Rozgniewa się by mu páléc zákrzywił: by mu ná nos muchá pádłá. Rozgniewáł się. KnAd 260.
  • Palec ná kogo zákrzywić. KnAd 807.
  • Palec na kogo zakrzywić. hinter einem krumme Finger machen; einen verspotten. T III 1314.
troj. na palcach chodzić || na palcach stąpać:
  • – Dybię/ pálcách stąpam/ cicho/ dybkiem idę. Kn 157.
  • pálcách chodzący/ Atta, qui vitio pedum plantis insistie et attingit potius terram, quam amulat [...] In plantas exsurgere. Kn 445.
  • – Pysznię się z-czégo/ wynoszę się/ bucę nadymam [...] Ná pálcách stąpam. Kn 904.
  • – Ieśli záś będzie stára [żona] to będzie rozumna/ będzie o wczásie twoim bárdziey miáłá pieczą/ niż o swoim [...] nie boy się żebyć miáno nad głową nátrzáskáć/ bo zá ieden twoy raz/ co pogłaszczesz Bábusię/ pozámykáią okienice/ drzwi pozálewáią/ ná pálcách y sámá chodzić będzie/ nie wstaniesz/ aż ieszcze [...] śniadánie wyborne przyniosą. GorzWol 15.
troj. na palcach rachować (sz. zm.):
  • – Ten zásię Stárzec co to z siwą głową/ A zda się że coś na pálcách ráchuie: Mądry/ ostrożny/ Ráymundem go zową. TasKochGoff 72.
  • Compter par les doigts, ou sur les doigts [...] Rachować na palcach. DanKolaDyk I, 337.
troj. wspiąć się na palce:
troj. wielki palec: »Kciuk«
troj. palec czwarty || serdeczny palec:
troj. palec średni || palec trzeci:
troj. palec mały:
troj. palec boski || palec boży:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. nie kłaść palca w drzwi || nie wtykać palca między drzwi: »nie narażać się bez sensu i potrzeby«
fraz. patrzeć na co przez palce: »Być pobłażliwym«
fraz. palcem nie ruszyć: »być biernym a. leniwym«
fraz. palce kogo świerzbią: »o kimś, kto rwie się do czegoś, nie może się powstrzymać, żeby tego nie zrobić«
fraz. wyssać coś (sobie) z palca I:
fraz. i palec kogoś nie zabolał: »ktoś nie poniósł żadnego szwanku«
  • ~ Uczyniłęm Bogu dzięki [...] Bo mię tam z iego Przenayswiętszey łasky y Przeczystey Matki y Palec ieden niezabolał. PasPam 78v.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • – Kogo się nieszczęście imie/ ten sobie nos vcieráiąc palec wywyinie. RysProv VI, 1.
przys.
  • – Nie kłádź pálcá miedzy drzwi/ być się nie vskrzynął. RysProv IX, 7.
przys.
  • – Pozwol Chłopu iéden palec on cáłą rękę obeymie. MalczZebr 87.
przys.
  • – Niepotrzebuie ten okularow kto przez palce patrzy. MalczZebr 98.
przen. przenośnie:
  • – Targa włosy na głowie gryzie sobie Palce Ziadły Osman: zurzy się na swoie ospalce Iusz nie wierzy, zeby był Machomet na Niebie I swych, y Nieprzyiacioł y znowu klnie siebie. PotWoj 104
2. »ząb trybu w urządzeniu«:
3. »miara wielkości (długości) odpowiadająca grubości palca«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • – Tylko od śmierci ná trzy pálce bywa/ Kto włodzi pływa. KochProżnLir 177.
4. »w geometrii i astronomii: miara wielkości odpowiadająca 1/12 średnicy, uncja«:
Autor: PK
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)