POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło LASZCZKA drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło LATANIE
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 21.04.2016
LATAĆ czas. ndk
Słowniki: SStp, SXVI, Kn, T III, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Formy gramatyczne:
latać
lp1. os.latam
2. os.latasz
3. os.lata
lm1. os.latamy
3. os.latają
lpm3. os.latał
ż3. os.latała
n3. os.latało
lmmos3. os.latali
nmos3. os.latały
lm2. os.latajcie
lpn3. os.latałoby
latając
1. »przemieszczać się w powietrzu za pomocą skrzydeł lub dzięki wrodzonym właściwościom«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. wysoko latać (sz. zm.); górno latać: »mieć ambitne plany; mieć ambitne plany«
  • ~ Latał wysoko ten ptak/ ná sámo niebo chciał wlecieć: Krákowá się mu chciáło/ y Kościołá ná Zamku/ STANISLAVVA y WACLAVVA Swiętych. BirkOboz 41.
  • ~ O Iastrzębiałas Sowko nazbyt wysoko latasz za suszywszy te bystre piorka na chlebie Rzpty Matki Swoiey ktorą teraz swoiemi Mahinancyiami tłomisz. PasPam 192v.
  • ~ Kto chce wysoko latáć, trzebá żeby miał po temu skrzydłá [...]. Trzebá Samuelu, żebyś tákiego obrał Paná, ktoryby się nie tylko do woyny applikował, ále y do czynienia spráwiedliwości [...]. DanOstSwada V, 7.
  • ~ [...] tak Syna Stanow Zeby gorno nie latał, ani sie O nierowną fortunę staraiąc potracił [...]. OpalKSat 19v.
fraz. wysoko z myślą latać; pod niebo z myślą latać: »mieć wysokie mniemanie o sobie; mieć wysokie mniemanie o sobie«
  • ~ Bowiem kto to wysoko nazbyt z myślą lata, A ono wiotchem goni, tak iż suknią łata; Rzekłbym, że świadkiem głupstwa jest samemu sobie [...]. GrochWiersze 324.
  • ~ Panowie słuchajcie, Pod niebo z myślą nazbyt nie latajcie. Nie pogardzajcie bracią swą ubogą, Chcecieli pewną do nieba iść drogą. GrochWiersze 193.
fraz. latać myślami || myślą latać: »być rozproszonym«
  • ~ Niemyślemy zupełnym sercem upokorzyć się przed nim [...] Ale myślą latamy co wiedzieć kędy/ uśiłuiąc pacierz iako nayprędzey zmowić/ á znowu się [...] do domu wrocić. StarKaz 1649.
  • ~ latać myślami. mit Gedancken herum flattern. étre distrait; promener ses pensées en divers endroits. T III 718.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    ~ Vtracisz pierdoło Staraiąc sie tam y sam lataiąc myslami Po niebie po powietrzu a zadek wpopiele [...]. OpalKSat 19.
  • (wariant II):
    ~ lata myślami po niebie, a zadek w popiele. er denckt hoch hinaus, und hat hoch kein Vermögen. il a le coeur haut & la fortune basse. T III 718.
przys.
  • (wariant I):
    Kiedy ziástrzębieie Sowá/ chce wyżey latáć Sokołá. RysProv 41.
  • (wariant II):
    Sowá gdy ziástrzębiéié/ wyżey niż Sokoł chcé látáć. KnAd 812.
przys.
  • ~ Sowá choćby pod niébiosá latáłá/ sokołem nigdy nié będzié. KnAd 1074.
przys.
  • ~ Káżdy chcé latáć wysoko/ przéd sobą máiąc głęboko. KnAd 141.
przen. przenośnie:
  • ~ W káżdy dzień wiktoryá, látáiąc nád głową, Swieży Wieniec mi kłádzie, y Koronę nową! CorMorszACyd 114
  • ~ Duchy y dusze iako gołębie látaią. OblJasGór 146
2. »przemieszczać się w powietrzu z powodu wprawienia w ruch przez jakąś siłę z zewnątrz«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. komuś kijce z gęby latają: »ktoś odzywa się nieprzyjaźnie«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Ták to prawdá/ iáko kiedy żywe kiełbásy po świecie latáły. RysProv 78.
przys.
  • Zámykay gębę Woytku/ bo teraz Łáyná po świecie latáią. RysProv 90.
przys.
  • ~ Iednak naszych Siła się niedoliczyli wieczor kturzy Sobie rano pospołu dobrydzien dawali Co się Musiało stac Respektem dawney przypowiesci gdzie drwa rąbaią tam wiory lataią. PoczOdlPam 24.
3. przen. »szybko się poruszać«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. jako bełt latać; latać jako cyga; jak zagorzały kot latać:
  • ~ [Sen o pannie z morza] A jeśli włosek - czesząc - mi zerwała, Swoim go pannom na morze ciskała, Za którym one - jako bełt - latały, Jedna przed drugą z rąk go wydzierały [...]. BorzNaw 90.
  • ~ A Tatar, skoro wytnie bachmata kańczugiem, Ginie z oczu; nie wie Hans, gdzie go szukać z drugiem. Stoi w miejscu, ten lata wkoło jako cyga: Trafić go niepodobna, tylko mu się miga. PotFrasz4Kuk I 372.
  • ~ [Zalotnik] już ci czołem bije, po ziemi się tara, na komplementa wywnętrza, nogi całuje i liże, z trzewika brud żłopie, na wągiel się pali, sztafiruje, umizga i oblizuje, z godzinami w zawody jak zagorzały kot lata, pod zorze się pławi, w nocy nie sypia [...]. MałpaCzłow 255.
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. coś komuś przed oczyma lata: »ktoś się czuje tak, jakby coś widział«
  • ~ To wezgłowko było Zuzánny oney świętey/ gdy śmierć kámienna przed oczymá iey latáłá. BirkNiedz 119.
  • ~ Skoro náwet usłyszy trąbę/ mowi: Vah; to iest/ tryumf mu przed oczyma lata na ten czás/ gdy przygody nástępuią. BirkNiedz 124.
fraz. język (komuś) lata: »ktoś dużo mówi«
  • ~ [Pijany] Co chce mowić to bełkoce/ á ięzyk mu lata/ A Polszczyznę Tureckim ięzykiem przepláta. NowSow E2v.
  • ~ [...] chcemy nabożnie Mszą Swiętą mieć, á ięzyk P. Bog wie kędy lata, á wiedzcie o tym, práwie niepodobná nabożna Komunyia, prawie niepodobna, przy Wielomostwie. MłodzKaz I, 87.
4. przen. »często gdzieś chodzić lub jeździć; włóczyć się«:
5. przen. »o listach, nowinach itp.: być przekazywanym«:

LATAJĄCY
im. przym. czyn.
Formy gramatyczne:
lpst. równyM.mlatający
żlatająca
nlatające
D.żlatającej
nlatającego
C.nlatającemu
B.mżywlatającego
nżywlatający
żlatającą
nlatające
N.żlatającą
lmst. równyM.nmoslatające
D.latających
C.latającym
B.moslatających
nmoslatające
N.latającemi
Ms.latających
1. »przemieszczający się w powietrzu za pomocą skrzydeł lub dzięki wrodzonym właściwościom«:
  • – [Miasto Mordin] leży ná gorze ták wysokiey/ iz też Turcy powiadáią/ że mieszkáńcy iego nie widáią nigdy ptástwá latáiacego nád swymi głowámi. BotŁęczRel IV 162.
  • – Czołn ná wodzie płynący/ Ptak po powietrzu latáiący/ Pánná czystość tyráiąca. Iednáki znák po sobie zostáwuią. ŻabPol Cv.
  • – Co mi stąd gdy widzę człowieká latáiącego po powietrzu? BirkNiedz 89.
  • – Pánuycie rybom morzkim, y ptástwu niebá; to iest latáiącemu po powietrzu/ y wszem rzeczom co się ruszáią ná ziemi. DembWyw 28.
  • – [Febus do Faetona] koni zácinánia Zániechay/ owszem mocno strzeż lecow trzymánia. Z swey dobrey woley onym spieszyć przyzwoita/ A wściągáć latáiące/ rzecz iest prácowita. OvOtwWPrzem 54.
  • – [...] doiedzie nas ten Nieuchronny iezdziec [...] y bistrzych a prawie lataiączich po Helikonie y gorach poima rozmaitych pegazow [...]. HerbOr 403.
  • – Niech wody wydadzą ptastwo latáiące nad ziemią. BystrzInfCosm C4.
  • – Rozumiem iednak że latáiące robáctwo, iákie iest szaráńcza, szerszenie, pszczoły, muchy, komáry, motyle, chrząszcze, y tym podobne że rodzáiu swego niewzięły w tym dniu piątym od początku światá. Ale dopiero zá czásem z zgnilizny, y korrupcyi powietrza, z zatęchłych exhalácyi ziemnych y wodnych przez kooperacyą osobliwie słońca rodzay swoy wzięły. BystrzInfCosm C4v.
  • – Indyanie tákże po pustyniách mieszkáiący, niemi [nietoperzami] żyią, gdzie od wielkości zowią się kotami lataiącemi. ChmielAteny I 515.
  • – Nicaria przedtym Icaria, gdzie utonął ow po niebie látaiący Icarus. ChmielAteny II 441.
  • – Słońce iaśnieysze iednak bez gorąca, Chmurki nie widać, zimno niedokuczy, Mucha dyskretna, Ossa látaiąca, Ni się po polach paięczyna włuczy [...]. DrużZbiór 248.
  • – Nikczemnych iednak nie goniąc, áni łowiąc Ptakow, ktoreby nie miały czym napaść kuriozyi Lektora mego; ani też tego repetuiąc, com o tychże latáiących w Części 1. Aten napisał zwierzętach, alias wielorakie ciekawości wystawiam o nich. ChmielAteny III 291.
  • – Ze te także słowko Hebrayskie Hosidah znaczy rzecz wysoką, á szybko lataiącą, dlatego Tłumacze wykładaią to milvus, alias kania, to ciconia, alias bocian, to upupa toiest dudek. ChmielAteny III 597-598.
  • – Zyią tu ludzie y szarańczą, wielkiemi tłumami lataiącą, posilaią się y manną, na gory tameczne spadaiącą z Nieba [...]. ChmielAteny IV 549.
  • – Gorzysty ich kray pełny zwierza ziadłego, osobliwie Krokodylow na 12. albo na 13. stop długich, item wężow skrzydlastych po nad ziemie często lataiących. ChmielAteny IV 605.
2. »przemieszczający się w powietrzu z powodu wprawienia w ruch przez jakąś siłę z zewnątrz«:
  • – Tym wietrunkom podobny iest ow latáiący Ogień/ co sie więc w lesiech vkázuie w nocy, Ktory czásem wędrowne y podrożne ludzi/ Zdrogi wielkie błądzenie (zmámiwszy) záwodzi. Niemcy te latáiące ognie názywáią/ (pospolicie Irwischem) co w nocy latáią. RoźOff 124.
  • – Weź Dáktyllow w winie kwáśnym wárzonych łotow cztery/ mąki po mlynie latáiącey łot 1. CiachPrzyp 38.
  • – [Wyjaśnienie objawienia Zachariasza] Niewiastá znáczy nam człowieká niezbożnego/ wrzuconego wedzban latáiący po powietrzu/ to iest podánego w moc pożądliwośći swoich. StarKaz II, 93-94.
3. przen. »szybko się poruszający«:
  • – Zámierzknieniu przed oczymá. Tákże Kroplom ábo Muszkom látáiącym przed oczymá vstáwnie/ vżywáć go [anyż] dobrze. SyrZiel 404.
  • – U kogo [oczy] leniwe, powoli się obracaiące, denotant tępy w nim dowcip, y boiazliwego serca; a prędko lataiące, swiadczą obrot, dowcip, odwagę [...]. ChmielAteny I 174.
  • – Pierwsze tedy elementum składa się z najsubtelniejszych: do biegu najsposobniejszych drobin, drugie z okrągłych atomów także szybko latających, trzecie niby z trzasków nie tak sposobnych do obrotu, dlatego że są figury nieregularnej. KowaJRozFil 40.
4. przen. »często przenoszący się z miejsca na miejsce«:
  • – [...] mnie wstyd, abym tak był płochy i ustawnie od jednej do drugiej partii latający. MatDiar I, 462.
Patrz lecieć.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)