POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło ŚCIĘCIE drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło ŚCINAĆ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.10.2016
ŚCIĄĆ czas. dk
Słowniki: SStp, T III (pod: ścinam), L (ściąć, zciąć; XVI-XVIII w.), SWil, SW, SJP notują
Słowniki: SXVI (?), Kn (?) nie notują
Formy gramatyczne:
ściąć
lpm3. os.ściąn
ściął
ż3. os.ścięła
n3. os.ścięło
lmmos3. os.ścięli
lp1. os.zetnę
2. os.zetniesz
3. os.zetnie
lm3. os.zetną
lp2. os.zetni
ściąwszy
ścięto
1. »za pomocą ostrego narzędzia oddzielić coś od podstawy lub od całości«:
Rekcja: co
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. ściąć głowę komu; ściąć szyję komu:
  • – O KRolu Dáwidźie/ y o wielkim Obrzymie Goliáćie. Iáko go Dáwid zábił/ y głowę mu ściął. VolcDial 101v.
  • – [...] Stanisław Potocki, starosta halicki, z miłości ku stryjowi swemu, bez ordynansu hetmańskiego, z swoją chorągwią pancerną posiłkować stryja swego porwał się, który uczyniwszy ze stryjem swoim znaczną klęskę w Turkach, sam zginął, ale z wielkiem podziwieniem, bo Turczyn doiżdżając go, ściął mu głowę w misiurce, która u takiego pana niepodła być musiała; głowa z denkiem odleciała, a czepiec, że dostatni był, został na ramionach; tej głowy (jako powiadali, bom ja tego nie widział) znaleźć po tym nie mogli, ale inną do ciała przyłożyli. DyakDiar 63.
  • – Trafiło śię że Litwin jeden poimał tam Mniszkę, która uchodząc zelżywośći, obiecała mu taki dać olejek, którym namaszczonego żelazo imać śie nie miało. Zeby zaś tym prędzey poganina uwiodła, kazała mu tego doświadczyć ná swojey własney szyi. Uwierzył temu Litwin, y dobywszy szabli jednym zamachem ściął [sobie] głowę. HylInf 44-45.
  • – Samać się prawi Hetmanie wydawam, Ze Luceiusa brata mego kryię; I będę kryła, z tym ci się przyznawam Dotąd, asz każesz sciąć obiema szyię. ChrośKon 184.
  • – Pragnieniem życia sąsmy uwiedzeni, Ze nasz Przyiaciel w kaydany się dostał, Tosz wziąwszy z sobą z namiotowey sieńi Pindara; ktory przy nim się był został, Odtąd iak Crassa; Parthowie wycieni; Szyię mu, żeby sciąć ią lepiey sprostał, Wyciągnął; ale kiedy się on wzdraga, Czemusz mię, rzecze ręka twa nie smaga? ChrośKon 260.
przen. przenośnie:
  • – Szczęśliwa kosa, co to siano ścięła, Że Jezusowi za łoże stanęła. KolBar II 668
2. »zabić, ucinając głowę«:
Rekcja: kogo
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • – Nie mow Krolowi Beszte/ bo cię zetną ieszcze. RysProv F4.
a) o personifikacji śmierci »zakończyć czyjeś życie«:
Rekcja: kogo, co
3. »zadać rany cięte skutkujące śmiercią«:
Rekcja: kogo, co
4. »pokonać kogoś w sporze, w rywalizacji«:
Rekcja: kogo
5. »spowodować zestalenie, skrzepnięcie cieczy«:
Rekcja: co
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. ściąć zęby: »mosno zacisnąć szczęki z gniewu lub w skurczu przedśmiertnym«
fraz. ściąć usta: »mocno zacisnąć usta«

ŚCIĘTY
im. przym. bier.
Formy gramatyczne:
lpodmiana złożonaM.mścięty
lpM.mścięt
lpodmiana złożonaM.żścięta
nścięte
D.mściętego
żściętej
B.żściętą
nścięte
Ms.mściętym
lmodmiana złożonaM.mosścięci
D.ściętych
B.nmosścięte
1. »oddzielony od podstawy za pomocą ostrego narzędzia«:
  • – Na gotowano do Mszey na pniaku Sciętego dębu y tam od prawiło się Nabozęnstwo. PasPam 61.
  • – Ze pnia ścięte drzewo zwieś ná mieysce suche, y w kwadrat ták ułoż, áby wiatr mogł w skroś przewiewáć, z wierzchu przykrywszy dla niepogodnych chwili. BystrzInfArch A3.
  • – W Iaponii gdy Swiętą szczepiono Wiarę, dziwne ścięte Drzewo, w ktorego srzodku Krzyżá znak znaleziony. ChmielAteny I 636.
  • – Niedługo zabawiwszy, nie sto ale dwieście, Głow ściętych niosąc, pełno otym nowin w Mieście. DrużZbiór 16.
  • – Drzewa, ogromnych Cedrow z wielką prácą ścięte, Jedne w Trámach przywożą, z drugich deszczki rznięte; Jnne w sztuki Rzemieślnik ostrą piłą przetrze, Zápach ledwie nie wszystko nápełnił powietrze. DrużZbiór 90.
  • – 27 Lipca o 8 z rana w Denbigh deszcz nieustanny przez 30 godzin, rzeki wylawszy zboża, y siano ścięte zniosły: więcey niż 12 mostow zerwały, dęby wielkie y inne drzewa, płoty z korzeniem powyrywały, rzeka Elwi na wielu mieyscach łoże odmieniła. BohJProg II 161.
2. »zabity przez ucięcie głowy«:
  • – Czwarta kondycya pactorum conventorum: Nie bawić przy sobie cudzoziemskiego, mianowicie szwedzkiego narodu ludzi, ani ich przypuszczać ad consilia, et munia obeunda, gdyż się niewiara wielka przeciwko KJMci w Gropsie, w tym sekretarzu, niedawno w Krakowie ściętym, okazała. DyskRokCz II 428.
  • – Nadobnemi słowy et cum summa modestia prosili o to posłowie, aby KJM. na przysięgę swą pomniał, prawo przed oczy kładli: nic to wszystko nie pomogło i mało było na tym, że jeden brat, który już był w łaskę przyjęty, w kochaniu KJMci był, w pokoju jego bywając, szachy z nim grawając, u wojska jego pod Łukami w Moskwie był, w namiecie jego bywał, choć nie publice, ale privatim, ale potym za złemi obyczajami od starosty krakowskiego, na on czas pana Zamojskiego, pojmany, ścięty i drugi potym ćci odsądzony. BazylAntidotCz III 273.
  • – Mieysce gdzie [św. Katarzyna] śćiętá byłá/ ukázuią teraz zá miástem/ ná pámiątkę iej stoią wielkie dwá mármurowe słupy postáwione Astąd Ciáło Pánieńskie od Aniołow ś. ś. było wziete/ y ná gore Synái zanieśione. BreyWargPereg 78.
  • – Názáiutrz on ścięty był náleziony/ y głowá w padole gdzie woyská widziáne były/ sládu záś áni ludzkiego/ áni końskiego żadnego nie ználeziono/ tylko ná mieyscách błotnych slad ptászy pokazał sie. SpInZąbMłot 294.
  • – Złamał drzewo, jakom rzekł, i szable dobywał, Szable, której raz nigdy daremny nie bywał: Za każdym razem, lub beł sztychowy lub cięty, Albo śmiertelnie ranny albo chłop beł ścięty. ArKochOrlCz I 189.
  • – Tych ściętych głowy zostawały na wieży bramnej, która na most od starego miasta idzie. DzienTatom 358.
  • – Pokoiki wtych Namiotach tak skryte że ledwie trzeciego dnia znaleziono utaiąną iakąs wezerską dilektę. A drugą stroyną bardzo sciętą przed Namiotem lezącą zastano. PasPam 260v.
  • – Za co był V Koscioła Swietego Krzyza pod Parchanem pod Bozą Meką Kamienną Sciet, y tam pogrzebion. KomonDziej 107.
  • – Clementia sie iey pokazała ze tylko oboie Scie[c]i zostali KomonDziej 171-171v.
  • – Był też tam niedaleko pałac murowany, w którym pełny zastali szucharów ad instar kukiełek pieczonych, których nie brali; był w nim i lew w klatce, ale i tego nie brali, strusia zaś zastaliśmy ściętego przed namiotami wezyrskimi; jedni powiadali, że go nasz któryś ściął, drudzy, że Turczyn, aby się taka raritas Polakom nie dostawała. DyakDiar 67.
  • – W przedniey ulicy iest sklep więźienia S. Kátarzyny Męczenniczki Alexandryiskiey, zá Maximiná Cesarzá Rzymskiego około Roku 260. tam ściętey, między dwiema słupami marmurowemi czerwonemi, nie daleko więzienia stoiącemi. ChmielAteny II 657.
Autor: WG
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)