POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło WSTRZYMAWANIE drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło WSTYDAĆ SIĘ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 28.12.2014
WSTYD rzecz. m
Słowniki: SXVI (korpus), Kn, T III, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Słownik SStp nie notuje
Formy gramatyczne:
M.wstyd
D.wstydu
C.wstydowi
B.wstyd
N.wstydem
Ms.wstydzie
W.wstydzie
M.wstydy
D.wstydów
N.wstydami
1. »uczciwość, przyzwoitość, skromność«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wstyd panieński (sz. zm.):
  • – Sámá ią (Cecylię Renatę) cnotá/ y wrodzone Cesárskié pánieńskim wstydem wytuczone obyczáie swymi piersiámi karmiły. WojszOr 37.
  • – [...] pokora niezmyślona, prawdziwe Nabożeństwo, nieprzymuszone posłuszeństwo, cichość, skromność, wstyd niepokalany Panieński, y inne świątobliwe przymioty, do ktorych tá zacna Pánná przy wrodzoney sposobności,z dozornego wychowania Bogoboyney Rodzicielki pochop wziąwszy, ná wszeláką dá Bog pociechę y ozdobę z tym wszytkim idzie dziś w dom W.M.P. [...]. DanOstSwada II, 18.
  • – Krolowá IMC P.M.M. przyięłá w Dom swoy Krolewski Dámę, ktorá w swym mieyscu nie miáłá inquitatem fatorum, wychowáłá w Swiątnicy tey swey Páńskiey, gdzie wszytkie wysokie Pánieńskiego wstydu przymioty, wszytkie wypolerowáney grzeczności ozdoby, wszytkie doskonáłey pobożności y skromności decora stateczną sobie zásádziły Stolicę. DanOstSwada II, 5.
  • Wstyd. 1) Schamhaftigkeit [...] pudeur, f. bonne honte, honnête [...] uroda przy panieńskim wstydzie [...]. T III 2639-2640.
troj. wstyd małżeński:
troj. wstyd wrodzony:
troj. wstyd przyrodzony:
troj. wstyd zachować (sz. zm.):
  • ~ Wstyd/ vczciwość wszędy záchoway. KnAd 1266.
  • ~ Wstyd. 1) Schamhaftigkeit [...] pudeur, f. bonne honte, honnête [...] zachować wstyd [...]. T III 2639-2640.
troj. wstyd utracić:
  • ~ Bo iáko oszáláłego/ choć skacze/ táńcuie/ śpiewa przecie go nikt dobrey myśli vżywáć nie rozumie: Ták też y opilcy/ ktory wstyd y rozum opilstwem utrácił/ żaden nigdy dobrey myśli przypisáć nie może [...]. StarPopr 21.
troj. stracić wstyd:
  • ~ Pozno się wstyda, kto straci wstyd w czele, Plecie ledaco: gdy ogniem dokuczy, Kat złodzieiowi nabolesnym ciele, Mow: bo rownego niemasz ognia szynie, Ktora wmiłosci grzeie się kominie. PotSyl 28.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Kup sobié ábo pożycz wstydu/ rozumu etc. .i. Niewstydliwyś/ głupiś/ száléiész KnAd 406.
przys.
  • – Niéwstydliwy. Psu oczy przédał. Ni wstydu ni Bogá. KnAd 716.
przys.
  • (wariant I):
    Kto raz miłego wstydu przekroczy gránice, Ten już znácznie będzie miał niewstydliwe lice. RysProv 43.
  • (wariant II):
    Ktokolwiék raz wstyd vtráci/ drugi raz się z niem nié zbráci. KnAd 1264.
przys.
  • ~ Wstyd dość raz vtrácić. KnAd 1264.
przys.
  • Wstyd młodym skarb známienity/ stárym státek przyzwoity. StarPopr 87.
przen. przenośnie:
  • Wstyd swe oczy vtracił/ niewola w wolności Práwu ręce obcięłá/ y spráwiedliwosci. JurkLech A3
  • – Słodki gryf/ gdy ożyie prawdzie ięzyk suchy A wstyd oczy w zad weźmie dla dobrej otuchy. JurkLut A4
2. »przykre uczucie powstałe z powodu świadomości niewłaściwego postępowania, znalezienia się w niezręcznej sytuacji itp.«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. ze wstydem coś zrobić:
troj. na czyjś wstyd coś zrobić:
troj. bez wstydu coś zrobić:
troj. wstyd odnosić:
  • ~ Połóż poważne pióro, złóż jarzmo z swej szyje, Wytchnij co, wół ustawny w pracy krótko żyje. Mniemam że tak uczynisz, o co pilnie proszę, Odmiotu ani wstydu niechaj nie odnoszę. GrochWiersze 288.
  • ~ Pánom wielkim czásem się to zeydzie/ ktorzy z wiádomości o prędkich spráwách ludzkich/ mogą ztąd co pożytecznego przynieść Rzeczyposp: ále drugim nic po nowinách/ ktorzy iedno o nich się dla tego pytáią/ áby ich sąsiádom vżyczáli/ zá ktore czásem wstyd odnoszą/ y złe mniemánie od ludzi. StarPopr 69.
troj. wstyd ponieść:
  • ~ Iáki tám wstyd poniosłá czysta i poczciwa Eleonorá, stánąwszy przed táką gromádą ludu, á będąc cále nágą, ktorzy oczy ku ziemi dla wstydu spolnego spusczali. TylkStrom 56.
troj. we wstyd popaść:
troj. wstydu kogoś nabawić:
  • ~ Lub to w maszkarze, lub się jawnie stawi, [kloc] Przecie was [panny] wstydu jakiegoś nabawi. Lepiey było iść leda za chłopinę W te mięsopusty, niż włóczyc szczepinę. WychWieś 29.
  • ~ [...] postępek cały Córki mojej Wenery z Marsem tak wystawił, Że ją nowego wstydu u wszytkich nabawił [mowa Jowisza po śmierci Waleriana Otwinowskiego]. MorszAUtwKuk 129.
troj. wstydu ujść (sz. zm.):
  • ~ Ale nade wszystko ze się wstydu vidzie, a mianowicie ta[k] facili remedio; tydzien tylko na drogę ile prostą [na] Kalisz odlozywszy. OpalKListy 48.
  • ~ Wielu áby uszli wstydu, frásunku, háńby, y innych boleści dusznych, życzyli sobie choroby ktora iest boleścią zwierzchną, zaczym znáć że większa iest boleść ná duszy. TylkRoz 306.
troj. wstydu uchodzić:
  • ~ [...] karał [...] czytaniem u stołu rozdziału z Biblii. Odczytawszy stoiąc in infimo loco mensae, iesc pozwolił. Co sprawiło ze kazdy pilno się uczyc musiał, uchodząc karania, albo raczei wstydu. VorLetSkarb 87.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Wstyd dworzanina nie karmi. RysProv 81.
przys.
  • Wstyd pozny/ prozny. KnAd 1266.
przys.
  • V stołu wstyd zbytéczny/ niépożytéczny. Kraść się wstydź/ nie iéść. KnAd 1218.
przys.
  • (wariant I):
    Wstyd nié záwsze/ ábo nié káżdy pożyteczny. KnAd 1265.
  • (wariant II):
    Wstyd nié záwsze/ ábo nié káżdy pożyteczny. KnAd 1265.
przen. przenośnie:
  • – Niechże będą zawstydzeni, niech zginą przeciwnicy dusze moiey; niech będą okryci zelżywością y wstydem/ ktorzy mi szukáją złego. BG Ps 71
  • – Tám spráwię, że zákwitnie rog Dawidow; tám zgotuję pochodnią pomázáńcowi memu. Nieprzyjacioły jego przyoblokę wstydem; ále nád nim rozkwitnie się koroná jego. BG Ps 132
a) przen. »rumieniec świadczący o uczuciu powstałym z powodu świadomości niewłaściwego postępowania, znalezienia się w niezręcznej sytuacji itp.«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wstyd rumiany (sz. zm.):
  • – Z trzaskiem na Pana wrzucą znak śmierci okrutnej, przybywa rumianego wstydu twarzy smutnej. RożAPam 33.
  • – Poczni rumionym, Synaczku jej młody, malować wstydem okrągłe jagody, a Onać wzajem łzy święte utóli i kryształowéj do piersi przytóli. MiasKZbiór 62.
  • – Zwłaszcza kiedy noc dłuższa na niebieskiej szali Dzień przeważy, a ogień słoneczny świat pali, Natychmiast Bachusowi policzki nabrzmieją, A jagody się wstydem rumianym obleją. ZimBSiel 144.
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. wstyd zetrzeć z czoła; wstyd zrzucić z czoła; wstyd zrzucić z twarzy: »pozbyć się wstydu; pozbyć się wstydu; pozbyć się wstydu«
fraz. zapłonąć się od wstydu || zapłonąć się wstydem; wstydem spłonąć: »zarumienić się ze wstydu; zarumienić się ze wstydu«
  • ~ [Kamillus] widzi/ á ono Rzym złotem ná ważkách odważaią iego brácia: zápłonie się wstydem wielkim/ y zápali czoło swoje/ to widząc. BirkOboz 19-20.
  • ~ Piéczé ábo piékł ráki. .i. Zápłonął się od wstydu. KnAd 830.
  • – Czysz wstydem nie spłonie [Osman] Gdy mu Mofty wyrzuci pogardzoną radę Albo plac na niepewną Meczetu osadę [...]. PotWoj 139.
fraz. zapłonić lice wstydem; zakrwawić lice wstydem: »zarumienić się ze wstydu; zarumienić się ze wstydu«
fraz. od wstydu pałać || wstydem pałać (sz. zm.); wstydem się czerwienić: »rumienić się ze wstydu; rumienić się ze wstydu«
  • ~ Stoi niewinny Abel w mocny sekwestr wzięty, wstydem pała, łańcuchy łotrowskiemi spięty. RożAPam 18.
  • ~ Sprosne widziadło, wszelkiej próżne uczciwości, Obiedwie bohatyrki do słusznej litości Przywiódszy, gniew w nich budzi, twarz pała wstydami [...]. ArKochOrlCz III 135.
  • ~ O iáko od wstydu niemiał páłáć przed Aristotelesem Eberulphus [...]. WojszOr 240.
  • – Nawet tych, których honor przyozdabia, Na mizeraków częstokroć przerabia, A gdy dostatki ich, siebie wraz trawi, Gdyż zwykły skutek znikając zostawi, Iż im się jaśniej w honorze świecili, Większym się będą wstydem czerwienili [...]. KępMyśliBar II 499.
3. »haniebny uczynek«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wstyd uczynić:
  • ~ Więc kiedy go [chłopca, który zamierzał uciec z domu] iuz Pleban utrzymac nie mogł widząc tez iako nie dbali o niego Sami Rodzicy zapłakawszy nad nim y pocałowawszy go upomniał go zeby pamiętał na urodzenie Swoie y zeby się starał oto zeby domowi Wstydu nieuczynił. HistŚwież 106-107.
troj. wstyd czynić:
  • ~ [...] nasi iuz pryskać y uciekać poczeli, ale Krol dobywszy Szable mocno się uwijać począł po Obozie, wołając aby tego wstydu nie czynili, dla czego innych wołaniem y perswazyą zawracał, drugich zaiezdzał konie za cugle porywając y na zad cofając. HistBun 14.
  • ~ Wstyd. [...] 3) Beschämung, Schande, die man einem macht [...] honte, afront, ignominie, confusion [...] sobie i Panu twoiemu wstyd czynisz. T III 2639-2640.
troj. robić wstyd:
  • ~ Widzi to Hetman że Woysko ucieka, począł zaiezdzac uciekaiących, prosic y modlić, aby sobie y narodowi tego nierobili wstydu [...]. HistBun 25.
4. »dziewictwo«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wstyd panieński (sz. zm.); wstyd białogłowski:
  • – Sámá ią (Cecylię Renatę) cnotá/ y wrodzone Cesárskié pánieńskim wstydem wytuczone obyczáie swymi piersiámi karmiły. WojszOr 37.
  • – Stárzy Pogánie nákładszy koszyczek liliey ślicznych ofiárowáli ie Nimphom ná znák wstydu pánieńskiego [...]. StarKaz 450.
  • Wstyd panieński na niewstyd psom Krymskim wydany, Niewinne obrócone dziateczki w pogany. ZimBSiel 149.
  • – [...] pokora niezmyślona, prawdziwe Nabożeństwo, nieprzymuszone posłuszeństwo, cichość, skromność, wstyd niepokalany Panieński, y inne świątobliwe przymioty, do ktorych tá zacna Pánná przy wrodzoney sposobności,z dozornego wychowania Bogoboyney Rodzicielki pochop wziąwszy, ná wszeláką dá Bog pociechę y ozdobę z tym wszytkim idzie dziś w dom W.M.P. [...]. DanOstSwada II, 18.
  • – Krolowá IMC P.M.M. przyięłá w Dom swoy Krolewski Dámę, ktorá w swym mieyscu nie miáłá inquitatem fatorum, wychowáłá w Swiątnicy tey swey Páńskiey, gdzie wszytkie wysokie Pánieńskiego wstydu przymioty, wszytkie wypolerowáney grzeczności ozdoby, wszytkie doskonáłey pobożności y skromności decora stateczną sobie zásádziły Stolicę. DanOstSwada II, 5.
  • – Wstyd. 1) Schamhaftigkeit [...] pudeur, f. bonne honte, honnête [...] uroda przy panieńskim wstydzie [...]. T III 2639-2640.
  • – Toczyła się Traiedya, Wesele wkrakowie spompą droga do Moskwy na kotczych, na karetach, zokrotnym orszakiem Białychgłów wesele się odprawiło a ze zaraz w kilka dni Szalbierza zabito y naszym się dostało, wstydowi Białogłowskie[mu] nieprzepuszczono [...]. ŻółkPocz 6.
troj. wstyd stracić; wstyd utracić; wstydu stradać:
  • ~ Wstyd [...] 4) Jungferschaft [...] pudicité virginale, pucelage, m. virginité [...] wstyd straciła [...]. T III 2639-2640.
  • ~ Białegłowy záś ten frásunek miewáią/ dla vtrácenia czystości/ y siroctwá/ będąc ábowiem porzucone od miłośnikow/ z ktoremi w nádzieie małżeństwá obiecánego/ wstyd vtraciły [...] do rátunku y pomocy szátáńskiey/ iákożkolwiek vdáią się [...]. SpInZąbMłot 32.
  • ~ [Pluto] iako Tyran piekielny Krolewską Dziewczynę/ z łona matki ucieszney uniosł Proserpinę/ A ta wstydu stradawszy y ust koralowych/ Kopci się nieszczęśliwa w łunach Awernowych. TwarSLeg 2.
troj. wstyd odjąć komuś; wstyd wziąć komuś; wstyd odebrać komuś; wstyd wydrzeć komuś:
  • ~ Wstyd/ aliter. Wstyd odjąć pánnié/ i. pánieństwo. vide Dziéwictwo. Kn 1297.
  • ~ Gdy Bog [Zeus] zgromádzonymi ná to ciemnościámi Szeroką ziemię okrył/ y zábieżał drodze/ Y vcieczkę wściągnął/ y wstyd odiął niebodze [Jo, córce Inacha]. OvOtwWPrzem 35.
  • OSTER se dit figurémens pour enlever, ravir, oster l'bonneur à une fille. Depudicare virginem [...] ODEBRAĆ gwałtem pozbawić odebrać wziąć wstyd Pánnie [...]. DanKolaDyk II, 319.
  • ~ OSTER se dit figurémens pour enlever, ravir, oster l'bonneur à une fille. Depudicare virginem [...] ODEBRAĆ gwałtem pozbawić odebrać wziąć wstyd Pánnie [...]. DanKolaDyk II, 319.
  • HONNEUR [...] wydrzeć wstyd Pánience iákiey zgwałcić [...]. DanKolaDyk II, 128.
troj. wstyd brać komuś:
  • ~ Dla tego iáko vczciwa y wstydliwa służebnicá/ gdy Pan iey wstyd chce brać/ idzie do sędziego/ y prosi być wolną: ták y te kreátury [dobra doczesne] wołáią swym sposobem ná spráwiedliwość Bożą/ y proszą áby wolne były od gwałtu y krzywdy/ ktorą im czynisz. BirkNiedz 100.
troj. przedać wstyd:
  • ~ VENDRE [...] PRZEDAC przedawać przedać wstyd o nierządnicy mowiąc. DanKolaDyk II, 568.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Niewiástá/ ktora wstyd stráci/ prętko się z niecnotą zbráci. RysProv 57.
5. »genitalia«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wstyd obnażyć:
2 lub 3:
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Wstyd w młodym człowieku Cnotá/ á w stárym Niecnotá. RysProv 86.
przys.
  • Oko wstydu rozsądnik. Gdzié oká niemász/ tám i wstydu. KnAd 782.

WSTYD
w funkcji predykatywnej
Formy gramatyczne:
»jest nieprzyjemnie z powodu świadomości niewłaściwego postępowania, znalezienia się w niezręcznej sytuacji itp.«:
  • Wstyd mówić/ słucháć etc. idem, wstydzę się/ wstydzić się/ wstyd mię. Sed Latini etiam sic loquuntur: Pudor est dicere [...] Pudor adest nominibus. wstyd mówić słowá niektóre [...] Et inceptu turpe est. wstyd/ ábo sromotá i záczynać. [...] strách wspomináć. Kn 1297.
  • – Ten Giza bedzie go wstyd tak zwac się, odmieni sobie przezwisko Gizycki [...]. TrepNekLib 98.
  • – Do tego iáko bydlęca y wszeteczna byłá mądrość Lutrowá/ wstyd mię wspomináć tego/ czego się on nie sromał mowić/ y vczyć. BirkRus 22.
  • – Wprzod Scyllę/ widzieć mnie się zdárzyło sámemu: Wstyd mnie obietnic moich/ prośb/ y pochlebiánia/ Wstyd przypomináć/ mną/ iey iáwnego wzgárdzánia. OvOtwWPrzem 554.
  • – [...] na pierwszym dziedzińcu mieliśmy do widzenia kaplicę wielką alboli kościół, w którym królowie Angielscy dają Ordre Xiążętom i innym zacnym paniętom, to jest podwiązkę przydając im te litery: Honni soit qui mal y pense, według polskiego to się rozumieć ma: Wstyd niech będzie temu, ktoby źle rozumiał. GawarDzien 160.
  • – Niewstyd mię zá to, y przyznawam się do tego, żem K.I.Mści od Rad gwałtownych odwodził, iże rádziłem, nieporywáć się do nowych záciągów, / dáleko bárziey, aby Tátárow niezáciągáć. LubJMan 60-61.
  • – Zestraciwszy co lepszych kilkudziesiąt ludzi [Kantimir] Łączy się znowu z bratem skoro Woysko ztrudzi Wstyd go było ze idąc z swym Hanem o Przodek Teraz własce Cesarskiey upadnie naspodek [...]. PotWoj 68.
  • – Przystaiąc do Chorągwie żaden Regestrem niema być vpośledzony/ ále po ostátnim włożony/ ponieważ wszyscy tám sobie służyć rowni będą. Niech nie będzie wstyd Pániąt być w szeregu ostátnimi/ żeby się tego cnotą dosługiwáli/ áby pierwszymi być mogli. FredKon 77-78.
  • – Ia mowię niechce mi się y wStyd mię tam posc y niemąm co powiedać [...] Łgac tez nieumięm. PasPam 240.
  • – Takie rzeczy mówią publice o p. pośle, że strach i wstyd słuchać i czytać. SobJListy 261.
  • – Nie wstyd mię tego że takim niewolnikiem iestem. PisMów II 368.
  • – Wydawáią nas i bywáłości násze/ kárby i ciosy; zá ktore iednak nas bynamniey nie wstyd. Bośmy tego ná uczciwych nábyli mieyscách/ gotowiśmy dla Wiáry Kátolickiey i dla dostoieństwá twego/ tych znowu Kárbow i Ciosow/ ná ciáłách swoich nádstawić záwsze. PisMów II 80.
  • – Jeszcze biada znośniejsza, żal mi serce piecze, Wstyd ludzi; dobrzy głupstwo ganią, zły urąga [...]. PotFraszBrück I 560.
  • Wstyd mię juz y tak; ze gdy woyna w progu Ja słodkie z tobą sny w łoznicy trawię [...]. LucChrośPhar 165.
  • wstyd; wstyd iest. es ist schändlich; es ist eine Schande. c'est une honte, il est honteux; c'est une chose honteuse à. § wstyd o tym mowić, pisać; wstyd takie słowa mowić; wstyd słuchać. T III 2640.
  • wsztyd mię człowieka tego. ich schäme mich vor diesem Menschen. je rougis, j'ai honte pour cet homme. T III 2640.
  • wstyd mię tego. ich schäme mich dessen. j'en ai honte; j'ai honte de; cela me fait honte. § wstyd mię tego uczynku; wstyd go ubostwa swoiego. T III 2640.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Máło dáć wstyd/ á siłá żal. RysProv 93.
przys.
Patrz niewstyd, *bezwstyd.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)