POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło GRYZAWKI drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło GRYZETA
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.03.2016
GRYŹĆ czas. ndk
Warianty fonetyczne: GRYŹĆ, GRZYŹĆ, GREŹĆ
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
gryźć || greźć
lp1. os.gryzę
2. os.gryziesz
3. os.gryzie || grzyzie
lm1. os.gryziemy
2. os.gryziecie
3. os.gryzą || gryżą
lpm1. os.gryzłem
2. os.gryzłeś
3. os.gryzł
ż3. os.gryzła
n3. os.gryzło
lmmos1. os.gryźliśmy
2. os.gryźliście
3. os.gryźli
nmos3. os.gryzły
lpm1. os.będę gryzł
3. os.będzie gryzł
zneut2. os.gryźć będziesz
3. os.gryźć będzie
lmmos2. os.będziecie gryźli
zneut3. os.gryźć będą
lp2. os.gryź || grzyź
lm1. os.gryźmy
2. os.gryźcie
lpż3. os.by gryzła
n3. os.gryzłoby
gryząc || gryżąc
1. »miażdżyć, rozgniatać, odcinać, rozrywać coś zębami; chwytać, przyciskać, szarpać coś zębami, obracać coś w zębach«:
Rekcja: co
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. szklenice gryźć: »oddawać się pijaństwu«
  • ~ Wieprz z rospusty kámienie zrze/ dla tegoż iego mięso/ tenże cierpiącym pomocne; Człowiek rospiły sklenice gryzie. HercBan 33.
  • ~ [...] to się oni wolą wpráwowáć w zbytki, w pijátyki, kosterstwá, we wszeteczeństwá, jáko to, kufle dobrze wytrząsáć, szklenice zá zdrowie gryść, záloty stroić, táńcámi niezbednymi się báwić, kárty, wárcáby y kostki gráć, Sodomiją się mázáć. GdacPan 144-145.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    ~ Y przeto Dniepr ktory ná pułnocy płynie/ bárzo grubą má wodę/ że y ryby ktore w niem łowią/ bárzo są złe iákoby drwá gryzł/ áż gdy one w inszą wodę przesadzáią/ tedy przez nie mały czás zstawaią się lepsze/ iáko tego káżdy może doświádczyć pod Kijowem/ y ná inszych mieyscách . SykstCiepl 40.
  • (wariant II):
    ~ Będzie drugi miał wymowę, głos wdzięczny, piersi wolne, á gdy mowi, iák drwá gryzł. MłodzKaz IV, 508.
przys.
  • ~ Iął się gryść rzemieniá. RysProv IV, 8.
przys.
  • (wariant I):
    Nie grzyź ze Diabłem orzechow. RysProv IX, 10.
  • (wariant II):
    Nié gryź z czártem orzéchow. KnAd 598.
przys.
  • (wariant I):
    ~ Widzielichmy snopie to ábo miotle w puł Polski zápaloną/ wiele dymu było y kwásu ná oczy wszytkiego Chrześciánstwá/ áż ná końcu fortissima veritas omnia vicit, a potwarz kędyś ná stronie wędzidło gryzie/ Sit nomen Domini benedictum. BirkSkar 25.
  • (wariant II):
    ~ Iesli mu tesz kto ziomka nato radzi, To albo Tyran będzie z niego zgryzny, Mszcząc się swych prywat albo successora, Boiąc: będzie kradł, darł, dopychał wora. Albo tak długo będzie gryzł wędzidła, Z ludzmi się swoiey spąchawszy faryny, Rebellizuie, y podniesie skrzydła, Y będzie trzeba zawod czynić iny, Zeby tey rzece przybrać stanowidła [...][. PotSyl 106.
  • (wariant III):
    ~ FREIN [...] Frenum mordere (Ciceron prend cette expression au figuré) gryść wędzidła wziąć na kieł [...]. DanKolaDyk II, 61-62.
przys.
  • Rycerstwo zá niem/ gryzłoby kámień. RysProv XIV, 3.
przen. przenośnie:
  • ~ Do Gryzosława Gryś/ przegryś/ podchwytny/ Gryzosławie miły A ieśli co znaydziesz: biy ze wszystkiey siły. Ieno o to proszę: piorkiem/ á pokim żyw: Bo z grobu odpisáć: niesłychany to dziw. DembWyw 112
  • ~ Powiedział mi zaraz: Że mój kochany bracie i kolego! wszystkom dla ciebie gotów i ten marmur, na którym stoję, będę gryzł, jeśli każesz [...]. [1637] MalListy 308
2. »kąsać sprawiając ból, kaleczyć; niszczyć, psuć coś, powodować w czymś ubytek«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    – Lwica za wilkiem bieży, za kozą wilczyca, Koza za wrzosem, a mnie do ciebie tesknica; Każdego swoja lubość, swoja żądzą pędzi, Każdego swój mól gryzie, swoja nędza swędzi. SzymSiel 9.
  • (wariant II):
    Káżdy ma swego molá co go gryzie. KnAd 339.
  • (wariant III):
    – [...] I ow nie sczerze wesoł co sie smieie albo Tancuie gdy ma mola co go wewnątrz gryzie [...]. OpalKSat 82v.
  • (wariant IV):
    – Bo poki smierc Człowieka Kłem swym nie zagryzie Kazdy ma swego mola co go w serce gryzie. SzołHist k. tyt. v.
przys.
  • ~ Kogo grzyzie mol zakryty/ nie wsmak mu obiad obfity. RysProv V, 8.
przys.
  • I kwáśne iábłko robak gryzié. KnAd 283.
przen. przenośnie:
  • ~ Z laty wszytko upada, a czas nieprzetrwały, marmur gryzie, y lamie niebotyczne skały. MikSil 302v
3. »o chruście: strzyc, tj. ciąć, przecinać, szczególnie przy użyciu nożyc«:
Rekcja: co
4. »powodować ostry ból w organach wewnętrznych i częściach ciała człowieka«:
przen. przenośnie:
  • ~ Słowá dobrego Kácerzom nie dáią Oycowie święci/ przyrownywáią ich psom wściekły[m]/ wężom/ bázyliszkom/ smokom łuskowátym/ sowom/ krowkom/ ktore w gnoiu gmerzą/; żábom/ muchom/ pluskwom/ ktore poki życia kąsáią/ gdy zdechną śmierdzą/ trędowátym/ piecom nápalonym/ w ktorych chleby Antychrystowi pieką/ koczkodanom/ máłpom/ páiąkom/ prochnowi/ członkom zgniłym/ iászczurkom/ ktore żywot Kościołá Páńskiego gryzą/ centaurom/ to iest chłopobykom/ puchaczom/ onokrotalom/ ábo bábom z klekotkámi/ cyklopom onym/ ktorzy się w iáskiniách Etneyskich y porodzili y pochowáli. BirkRus 33
5. przen. »martwić, niepokoić, trapić«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. gryźć (komuś, czyjąś) głowę (czymś, o co) (sz. zm.): »namawiać kogo, nalegać natrętnie, ustawicznie mówić komu o czymś; niepokoić się, troszczyć się; absorbować czyjeś myśli, powodować niepokój«
  • ~ Skorom to przeczytał, przyznam się W. Ks. Mości, żem wielkie w sobie uczuł alteracye, bo mię owdzie zaciąg żołnierski, za późném listów przypowiednych wydaniem, siwego włosa i wielkiéj dostatków mych nabawił straty: owdzie nawałność następującego niebezpieczeństwa, a lada jaka w pole wyprawa, moję głowę mi gryzła, i śmiertelną chorobą na łóżko w obozie przywaliła. RadziwKSprawy 103-104.
  • ~ Slepy konsyliarz ustawicznie gryzł głowę [królowi] prowadząc go quidem [niby] do Uspokoienia zycia Starosci swoiey. PasPam 227.
  • ~ [...] jeśli kto do mnie przyjedzie, to pewnie nie dla żadnej konwersacji, chyba dla swej prywaty, którą mi głowę gryźć zechce. SobJListy 199.
  • ~ Ostatnią tedy chyba na pożywienie tych ludzi przyjdzie zastawić koszulę, bo wszyscy się rozjechali, król daleko, mnie tylko jednemu głowę gryźć będą. SobJListy 214.
  • ~ Ziecháli sie znáć Synowie, Wuiowie, Siostry, Ciotki S. Ianá, á coż też czynili? iákby zmowiwszy się, gryźli głowę Elżbiecie, o imięniny, wszyscy mowili: niech to będzie Zacháryasz. MłodzKaz IV, 63.
  • ~ Patrzmyż na tych, rozumną którzy się nie rządzą Do natury potrzebą, ale szczęściem błądzą. Krew lać, nic tylko by się wolał drugi pocić Koło ziemie, niż głowę gryźć, troskać, kłopocić. PotFrasz2Kuk II 452.
fraz. jest co gryźć: »jest, występuje problem, trudność, zmartwienie«
  • ~ Iést co gryść/ i. Przykra/ frásowliwa rzécz. Kn 247.
  • ~ Gdy się tedy czas odwłóczył, a mnie znowu chęć wiodła do stanu duchownego; napisałem do JMciéj Dobrodziejki do Rzeczniowa: prosząc jej o błogosławieństwo, ażebym mógł się oblec w księzkie suknie. Czemu wielce przeciwną była: a osobliwie JMć Pani żarnowska z Panią podkomorzyną. - Napisały wszystkie do mnie takie listy: że było co gryźć! WierzbKon 204.
fraz. gryźć mola: »rozważać jakiś problem, zastanawiać się nad wyjściem z danej sytuacji«
  • ~ [...] Cosz? nizli się Krol ruszy nisz się szlachta zcedzi Tymczasem spadnie Brda: przeprawy uprzedzi Passy pozastępuie: Ze Władysław ani Krol przeydzie: y maią kim co począc Pogani Tego Hetman z Starszyną kiedy grzyzie mola Ali poseł Kozacki ktory był do Krola Wyprawion z Zaporoza: pomyslney odprawy Dostawszy; prosto w Oboz przyiezdza z Warszawy [...]. PotWoj 50.
fraz. mieć co gryźć: »mieć problem, trudność, zmartwienie«
  • ~ Mam co gryść. v. Frásuię się. Kn 384.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    ~ Sumnięnie mám/ Rusza nie sumnięnie. Religionem habeo: habeo religioni aliquid: venit mihi aliquid in religionem [...] Mordeor conscientia [...] Conscius animus me remordet [...] gryzié mię sumnięnie. Kn 1083.
  • (wariant II):
    ~ Pátrzcie iáko ich sumnienie gryzie/ że sámi ná się wywoływáć muszą. StarKaz II, 148.
  • (wariant III):
    ~ Plutarchus, ieśli się nie mylę pisze o iednym/ iż zábił człowieká niewinnego/ bá ieszcze Oycá swego; ná skrytym mieyscu/ że nikt o tym niewiedział. Gryzło go sumnienie/ że nie mogł tego zátáić [...]. StarKaz II, 199.
  • (wariant IV):
    ~ Et coangustabunt te vndique, nieprzyiaciele duszni wyliczáiąc grzechy twoie; á sumnienie gryżąc cię ná duszy/ żeś się ważył ṕrzeciwko mándatom Páńskim wykraczáć: y świádcząc iż to wszytko ták iest/ coć Czárci ná regestrze vkázuią. StarKaz II, 239.
  • (wariant V):
    ~ Pocznie czásem i w-grzechy brnąć, bá niemal záwsze, dla wzgárdzoney łáski powołánia, umyka Bog wnętrznego nabożęństwá, umyka szczegolney pomocy, áż tu gryzie sumnienie o grzech, wyrzuca ná oczy: gdybyś ty iuż był w-Zakonie, to byś ty był nigdy, ták ciężko, Bogá twego nie obráził, Vade, idźże, Vade, wstąmpże, Vade, dáruy się iuż Bogu twoiemu, nie żáłuy mu się. MłodzKaz II, 299.
  • (wariant VI):
    ~ Zmięszáłá głoẃę, snu niepozwoli, Sumnienie gryzie dla swoiey woli [Wenus - choroba dworska]. CompMed 412.
  • (wariant VII):
    ~ Grzech lotem pędzi, w punkcie ná łeb wpada, Sumnienie zaráz strofuiąc go gryzie [...]. DrużZbiór 166.
  • (wariant VIII):
    ~ Gryzę, gryzie, gryzł, gryść [...]4) verbeissen, verschmerzen [...] 4) endurer, boire, digérer, soufrir [...] 4) zgryzł ten zarzut cierpliwie. gryzie go sumnienie. das Gewissen naget ihm. le ver le ronge; la conscience lui remord [...]. T III 428.
przys.
  • (wariant I):
    ~ Robacy go [grzesznika] toczą/ ále naybárziey go robak sumnienia gryzie. StarKaz II, 336.
  • (wariant II):
    ~ Pámięć záwsze w sobie wárząc y przypomináiąc niezápomniáne swe nieprawości/ robaká tego/ ktory [robak] ostro sumnienie gryząc/ nigdy niezdechnie/ Vermis eorum non morieur, gorzkim smutkiem/ meláncholią/ rankorem kármić [...] będzie. BujnDroga 164.
  • (wariant III):
    ~ [...] A nástąpi on vpał w piekle niezgászony, Y tego ciemnościámi kárcer otoczony, Do ktorego skazáni miłośnicy świátá Będą dekretem Boskiem w nieskończone látá, Kędy robák bez końcá gryść będzie sumnienie [...]. DamKuligKról 178.
  • (wariant IV):
    ~ Czemu sumnienie zostáie w potępionych? Bo uznawáią swoie sprawy w szczegulności że są złe, y brzydzą się niemi nie dla tego iż są cnocie przeciwnemi ále iż dla nich kárę cierpią, y to iest ich robák sumnienia ktory ich gryzie. TylkRoz 316.
przys.
  • ~ [...] jeśli się kto [...] nayduje co się tákich tájemnych grzechow, ktore sumnienie jego obciążáją, gryzą i trapią, dopuszczał, niechże je w czás wyzna [...] GdacPan 156.
przys.
  • ~ Iédnego to/ drugiego owo gryzié. KnAd 339.
6. przen. »obmawiać, oczerniać; intrygować, spiskować przeciwko komuś«:
7. przen. »radzić sobie z czym«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Małe winy gryziemy/ wiélkie całkiem połykamy. KnAd 470.
1, 2, 3 a. 4:
1, 2, 4, 5 a. 7:
1, 2, 5 a. 7:
1 a. 6:
#

GRYZĄCY
im. przym. czyn.
Formy gramatyczne:
lpst. równyM.mgryzący
żgryząca
ngryzące
D.żgryzącej
B.mnżywgryzący
żgryzącą
Ms.mgryżącem
lmst. równyD.gryżących
C.gryzącym
B.nmosgryzące
1. »miażdżący, rozgniatający, odcinający, rozrywający coś zębami; chwytający, przyciskający, szarpiący coś zębami, obracający coś w zębach«:
  • – Ná tę Bárláám prośbę ták wyrzekł do niego: Ieden bogáty człowiek z młodości dzikiego Wziąwszy z lásow koziełká pielęgował, ktory Gdy dorosł swych lat więtszych, ciągniony z nátury Ná pustynią wybiegał: tam dniá niektorego Wybiegszy wpadł ná trzodę zwierząt stádá swego Gryżących trawy polne [...]. DamKuligKról 130-131.
  • – Ielenia byle między skałmi zoczył, Lub kozę dziką gryzącą modrzewy, Strzałę puściwszy, krew z niego wytoczył [myśliwy]. DrużZbiór 211.
  • – Gryzę [...] gryzący. nagend, beissend. mordant, rongeur. T III 429.
2. »niszczący, psujący coś, powodujący w czymś ubytek«:
  • – Wódká gryząca żélázo/ Stychwásér [...] Aqua rodens ferrum. vulgò Aqua sortis. Kn 1276.
3. »powodujący ostry ból w organach wewnętrznych i częściach ciała człowieka«:
  • – [...] wodá studzienna bárzo iest pożyteczna tákowym ludziom/ bo y oziębia/ y potym grubością swoią onę wilgotność gorącą/ ostrą/ y iákoby gryzącą vśmierza y miarkuie [w żołądku]. SykstCiepl 38.
  • – Ma [Wenus] y pomaty, pięknie pachniące, Co smárowania zbytnie gryzące [leki na dworską chorobę]. CompMed 413.
  • Corrosivum, To iest trawiące, álbo gryzące [lekarstwo]. CompMed 7.
  • – Kichánie pochodzi z dwoch przyczyn. Albo przez rozdrażnienie mammilarney części ciałá w nosie będącey á z muzgiem złączoney, náprzykład wąchaniem tábáki, lub inney gryzącey máteryi. BystrzInfCosm F2.
  • CORROSIF [...] *Vn medicament corrosif [...] GRYZĄCY, szkodliwy. *Gryzące szczypiące lekarstwo. DanKolaDyk I, 375.
  • – Doktor Trallius upewnia, że znał pewną Damę, ktora rozumiała mieć węże w żołądku ustawicznie wnętrzności gryzące [...]. BeimJelMed 438.
4. »dręczący, niepokojący, trapiący«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • – [...] w tem opalaiącem Piekielnem ogniu wspomniał, tákże o gryżącem Złe sumnienie robaku, kędy noc beż słońcá Zámierzchłá, y o mękách nie máiących końca Nigdy swego, na ktore męki zárabiáią Ci, ktorzy żyiąc, w służbie występkow zostáią. DamKuligKról 150.

GRYZĄCY
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
»człowiek miażdżący, rozgniatający, odcinający, rozrywający coś zębami; chwytający, przyciskający, szarpiący coś zębami, obracający coś w zębach«:
  • – Z wierzchu czarne/ we wnątrz biáłe/ posłodne/ á gryzącym przyiemne [są korzenie gałuchów]. SyrZiel 738.

GRYZIONY
im. przym. bier.
Formy gramatyczne:
lpodmiana złożonaM.mgryziony
żgryziona
ngryzione
1. »miażdżony, rozgniatany, odcinany, rozrywany zębami; chwytany, przyciskany, szarpany zębami, obracany w zębach«:
  • – Płucom zapalonym rátunkiem bywa korzeń żuchány y gryziony [żywokostu]. SyrZiel 256.
  • – Zęby osłábiáłe/ y chwierocące sie/ vtwierdza ná czczo gryziony/ iedno żeby się po wykopániu/ ziemie niue dotknął [oman]. SyrZiel 60.
  • – Druga [sowia strzała] mnieysza/ korzeniá drobnieyszego/ bládo żołtego: iednák nie mniey vstá ściągáiącego/ iáko y pierwsza gryziona. SyrZiel 81.
  • – Drzewo, ktore gryzione od dwuch kretow bywa, Iest bieg życia ludzkiego, ktorego vbywa Co raz przez dzień, y przez noc, á Láchezys dzika Co dzień swego kres bliżey dekretu przymyka. DamKuligKról 94.
2. »o żołądku: cierpiący ostry ból«:
  • – [...] á ieśliby żołądek od ostrey/ kwáśney/ ábo słoney wilgotności był gryziony/ ciepłą wodą przynamniey miánowicie womit spraw [...]. CiachPrzyp 10-11 nlb.
3. przen. »dręczony, niepokojony, trapiony«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • – [...] wewnątrz gryziony [mistrz krzyżacki] Molem złego sumnienia, winnym byc nieprzeczy [...]. DrobOpow 81.

*GRYŹĆ
czas. niewł. ndk
Formy gramatyczne:
gryzie
»odczuwać ostry ból w żołądku«:
  • Es reisst mich/ ich habe reissen im bauch/ in den därmen/ und umb den Nabel. Gryzie mię/ mam gryzienie wżywocie/ * w żołątku] w trzewách/ y około pępká. VolcDial 162v.
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)