POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło WPRAKTYKOWAĆ SIĘ drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło WPRAWIĆ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 08.03.2016
PRAWDA I rzecz. ż

Najwcześniejsze poświadczenie: 1609
Formy gramatyczne:
M.prawda
D.prawdy
C.prawdzie
B.prawdę
Ms.prawdzie
»to, co zgodne z rzeczywistością, prawdziwe, stan faktyczny; prawdziwa wypowiedź«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. to prawda, że (sz. zm.):
  • – Odpowieda mi tedy tak Moy MSCi Panie Prawdac to ze tu u nas w tym kraiu Sług od God tylko przyimuią [...] Ale to ma się rozumieć opodleyszych tylko sługach. PasPam 223.
  • – Poszedłęm do Regimentarza a opowiedziawszy za iego pytaniem wczoraiszą biedę y dwa Strachy to iest od Szwedow y od wody. Rzecze Woiewoda. iuz to prawda że to terminy były niedobre ale tez Panie Bracie masz Waszec nad Całe Woysko bo W. Woiuiesz po Morzu, a Woysko na lądzie. PasPam 67.
  • Prawdá to wszytko m się ia modliła, Zem dyscypliny y Krzyze czyniła, Ale w prostocie, a nie z zadney złości Oddawałąm swe Bogu doległości [...]. OblJasGór 105.
  • – Jako to Wć moja dobrodziejko pomnisz, że mi moja zawsze ginie czapka? To prawda, że wszystek czas bez niej sypiam, bo mi zawsze ginie. SobJListy 211.
troj. prawda jest, że:
troj. prawda jest, iż:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Nie wszytko to prawdá/ co Xiądz ná kázániu powie. RysProv 54.
przys.
  • Ták to prawdá/ iáko kiedy żywe kiełbásy po świecie latáły. RysProv 78.
przys.
  • Ięzyk kiedy błądzi/ prawdę mowi. RysProv 30.
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. ku prawdzie podobny:
troj. do prawdy podobny (sz. zm.):
  • – Tym árgumentem/ Dyabeł wiełą bárdzo dobrych rzeczy/ ktore zá vnią PP. Akádemikow z Jezuitámi bydź mogą/ przeszkádza/ bo się zda tá rzecz do prawdy bárzo podobna. SzemGrat 345.
  • Podobny do prawdy, wahrscheinlich. BierSłowa 144.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Ták to prawdá/ iáko kiedy żywe kiełbásy po świecie latáły. RysProv 78.

PRAWDA
w funkcji predykatywnej
Formy gramatyczne:
prawda
»jest zgodne z rzeczywistością«:
  • Prawda rzeczywista, że naród do lista Ludzki jest podobny, Bo jako list snadnie, tak i człowiek padnie Chociajże nadobny. ZimSRoks 123.
  • – Arcybiskup támtego Miástá [Bragi] nie był nigdy życzliwym tutecznemu Domowi Krolewskiemu [dynastii Braganza]/ y kilká rázy chciał rebellią podnieść: Prawdá że dawno ten Arcybiskup vmárł/ ále bez máłá záwsze nie zostáie ktorykolwiek tákowych burzliwych zamysłow/ Dziedzic. MerkPol 69-70.
  • Práwda, żesmy przez ták długi czas w poprzysiężonym zostawáli Związku, co się po części nie ták z chęci iáko z musu stáć musiáło [...]. LubJMan 100.
  • Prawda ze to ieszcze Posłow ztym nieposyłano, ale przez Hana Krymskiego iuz to poczęto było traktować. PasPam 246.
  • – Masz prawda z kąd brac pochob do wielkiey Dzielnosci przeglądaiąc się w Aktach Swey Starozynosci. PasPam 273.
  • Prawda że to iest cięszka dyssocyacya [...] kiedy voto komprobowane rozrywaią się miłosci zwiąski, kiedy Ociec Syna, Syn Oyca Towarzysz Towarzysza odstępować musi naypoufalszego. PasPam 85.
  • – Co to iest Korrumpowáć Sędziow? iest to psowáć. Prawdá/ ze komu psowáć/ sobie napráwowáć. KochProżnEp 48.
  • – Co to iest, że u tego Máláchiaszá słowo było w ręku, izali nie iest dziedziná słowá ustá? [...] Prawdá żeć też czásem i ręce gadáią, kiedy się owo dway zmowią ná migi [...], ále tobym ráczey upátrzył, że u ludzi świátowych, słowá są wustách, u ludzi Swiętych w ręku [...]. MłodzKaz I, 291.
  • Práwdać iż dostatecznie zá nas y zá grzechy nasze Chrystus Pan/ aż nad to dosyć uczynił/ y wypłácił; wszákże tego chce po nas/ abysmy ten okup zá nas odliczony/ sami na naszych ramionách zánieśli [...]. BujnDroga 98.
  • Prawdá, że Woyná trudna, iáko oley z prásy Y trzebá chodzić co rok, z fortuną zá pásy, Ale wiesz, im co z większą cięmięgą przychodzi? Tym milsze, tym bárdziey czás, w sercu ludzkim słodzi. PotPocz 105.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    ~ Proszę o wzrok, y ucho skłonne od mey Svady Lichac, licha: co Prawda; to y nie grzech widzic, I sama: lecz się szkoda za vbostwo wstydzic. PotWoj 6.
  • (wariant II):
    ~ Jeśli wielbłąd do wody nie schyli się cudnej, Nim ją nogą pomąci, żeby tak paskudnej Swej postaci oboje nie widziało miny - Bojęć się podobieństwem naruszyć Krystyny. Lecz co prawda, to nie grzech: coż ci też, niebogo, Po tym zwierciedle, kupować tak drogo? PotFraszBrück II 392.

PRAWDA
w funkcji wykrzyknika
Formy gramatyczne:
1. »zgodzenie się z tym, co zostało wcześniej powiedziane«:
  • – Rzecze drugi/ trzebá zásłużonego dochodzić/ Prawdá: ále przewroć kártę coć rozum pokázuie. Nikt zá to zapłáty nie czeka/ gdy sam sobie dobrze czyni/ bo to sámo hoyną mu iest zapłátą. StarPopr 133.
  • – Rzeczesz wolny szláchcic od wszelákiego cłá y mytá. Prawdá/ ále ten co ná potrzebę domową kupuie [...]. StarPopr 139.
  • – Ale mowią: Ze insze práwo ma być/ insze iednánie. Práwdá: ále przecię tym rowności iednánie trácić nie ma. StarPopr 89.
  • – Jozef. Ey nic mnie z łaski Bozey pa[n]no nie podkało Ale pą[n] Bog co się z nami będzie działo. Marya. Prawdać iuze pąn Bog wie bo wszytko sprawuie Ale mi przecie powiedz co się to frasuiesz [...]. KodKon 112.
  • – Rzeczecie: dawno Gotowie tácy/ czátuią/ plondruią/ łupią Prowincye/ Miástá/ Krolestwá/ [etc]. Prawdá; ále przecięKościołom dawáli pokoy. BirkNagr 49.
  • – Mowię niedobrzes my uczynili [...] Iaki taki prawda, prawda. PasPam 238.
  • – ELVIRA Ale przecię w Rodryku kochasz, choć go winisz. XYMENA Práwda. CorMorszACyd 149.
2. »pytanie, w którym zawarte jest oczekiwanie na zgodę odbiorcy, z tym, co zostało wcześniej powiedziane«:
  • – To iako widzę (rzecze Miller zátym) zasadzacie nátym Aby Lidora była osadzona Za to, ze męza Kocha iako Zona Poniewasz iescze sámá instyguie Na ktorą miłość ktorá w niey pánuie. Słuszná rzecz, prawda? OblJasGór 100.

PRAWDA
w funkcji partykuły
Formy gramatyczne:
»co prawda, wprawdzie«:
  • – Przydaie P. Pleban że Jezuici wielkie intraty maią; Na to się odpowiada; nierachowaliście ich intrat miły Panie Arythmetyku; maią intraty/ prawda/ ale takie zktorymi długow pewnie siła. SzemGrat 134.
  • – Tam iak się uderzyli z Sobą bili się prawda Litwa Niebozęta Mocno ale nie mogąc wytrzymac rozerwano ich. PasPam 111.
  • – Mowiłem ci prawda że się nie boię alem przecię inaczey myslał. PasPam 182.
  • – Trafia się prawda y to alec tego mało Żeby się młode Orle do Orła niewdało. PasPam 273.
  • – Kleynoty práwda y wszytkie dostátki Zostawił [Ludgierd] przy nas naszey miłey Matki: Ale serc naszych ktore wziął przesdzięki Y mnie y siestrze nie oddał náwieki [...]. OblJasGór 59.
  • – [...] nasi gotowi czekaiąc wielki prawda impet wytrzymali, ale tam zginął Pułk ieden Woiewody Sendomirskiego drugi Koniecpolskiego y Chorągiew Pancerna Krolewska Litewska. HistBun 42.
  • – Vszedł prawdá w Korabiu, Noe plagi Boski? Coż potym? gdy mu toną Dwory, Miástá, Wioski. PotPocz 134.
  • – Młodym ci prawda, ále kto w serce bogaty, W czás poczyna, y mestwo nie czeka za laty. CorMorszACyd 126.
  • – Iestem prawda człek niegodny, áleć przecię nie desperuię, że ten BOG, ktory mię in hoc gradu osadził, doda siły [...] zapomocą Nayśw. Matki przytym Swiętym mieyscu Cudami słynącym [...]. DanOstSwada I, 206.
  • – Kray ten [Polska] różnych nacyi podpadał Rządowi, o czym nie zgadzają się prawda Autorowie, z temi jednak trzymam, którzy naywięcey się zgadzają z sobą, jako Miechowius, Długosz, Kromer i Gwagnin, którzy i dawnieyszych przed sobą Historyków cytują. ŁubHist 1.

WPRAWDZIE
w funkcji partykuły
Formy gramatyczne:
»prawdę mówiąc, co prawda«:
  • – Rzeka wprawdzie nieszeroka ale dwama Nurtami idzie. PasPam 112.
  • – Rozgrzeszonoć mię w prawdzie ale pamiętam [...] zadaną pokutę y Exortę. PasPam 178.
  • – Rosmiał ci się krol wprawdzie na tę odpowiedz ale iuz miał wsercu praeconceptum odium. PasPam 188.
  • Occasionem ognia chłopi włozyli byli na karbownika [...] kazałęm go wprawdzie pociągnąć prawo sprowadziwszy nieprzyznał się bo był nie winien. PasPam 257.
  • – Delektowałęm się wprawdzie spacyerem na Morze ale tez raz wielkiego nabrałem się wstrachu. PasPam 66.
  • prawdę mowiąc, w prawdzie. die Wahrheit zu sagen. en verité; à n'en point mentir. T III 1610.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)