POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BRONUJĄCY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BROSKWINIA
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 26.04.2016
BROŃ, BRONIA rzecz. ż
Warianty fonetyczne: BROŃ || BRONIA, BRÓŃ
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.bróń || broń
bronia
D.broni
broniej
bronie
B.broń
bronią
N.bronią
broniom
Ms.broni
W.broni
M.bronie
broni
D.broni
C.broniom
B.bronie
broni
N.broniami
brońmi
1. »narzędzie walki, każda rzecz służąca człowiekowi lub zwierzęciu do obrony własnej lub atakowania nieprzyjaciela«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. broń kowana:
troj. broń biała:
troj. ręczna broń (sz. zm.):
  • – Brazidas też Hetman Grecki/ będąc od nieprzyiácielá swoiego bronią ręczną przebity/ gdy go ułápił/ tąż bronią iego sam go przebił. StarKaz II, 521.
  • – Polak [...] to grotami to reczną bronią vgania się y sciera sczerze sturkami y statarami. HerbOr 539.
  • – Cisz Commiszarze Naszi postanowili aby Miesczanie Na szi [...] Posłuszenstwo Zamkowi we wszytkim oddawali [...] aby [...] kazdy Snich za naymnieyszym roskazaniem Vrodzonego Starosty Naszego [...] powinien był z Ruszniczą y bronią reczną przy Vrodzonym Staroscie Naszym albo iego Nasmiesniku [...] ruszyc sie. KomonDziej 114v.
troj. broń indyjska:
troj. broń kawalerska:
troj. broń kowana:
troj. krótka broń:
troj. broń krzywa:
troj. [Broń] odporna:
troj. wojenna broń:
troj. broń zaczepna:
troj. żelazna broń:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. do broni: »komenda wojskowa: wezwanie do walki«
fraz. mieć się do broni (sz. zm.): »chcieć walczyć«
  • ~ Nikt się nie ma dobroni: łzy tylko leiecie [mówi umierający Chodkiewicz do rycerstwa]. PotWoj 153.
  • ~ Gomes [mówi do Diega] Ná coż się mász do broni, gdyć nie służą, siły? CorMorszACyd 116.
  • ~ Broń [...] mieć się do broni. zu den Waffen greifen. prendre les armes [...]. T III 78.
fraz. broń podnieść (na kogo): »powstać przeciw komu, zaatakować kogo zbrojnie«
fraz. na kogo do broni się porwać: »zaatakować kogo zbrojnie«
  • ~ Oni perswasiiey nie przyimuiąc w schadzce swei, za małą iakąś okazyą na Xiązecia Rozynskiego do broni sie porwali. MarchŚcibHist 20.
  • ~ Na obrazoni[go] [!] słusznie gospodarza do broni się porwał y wiele lekkosci narobieł. OssŻyw 28v.
fraz. na co dobyć broni: »zaatakować kogo zbrojnie«
  • ~ [Mówi król] Ty Rodryku, tym czasem Murzyńskie gárłá Dobądź znáiomey broni, y w domu ich zbiwszy, Pokáż, żeś ná włásnych ich śmieciách tym szczęsliwszy. CorMorszACyd 195.
fraz. dobyć broni na kogo: »zaatakować kogo zbrojnie«
  • ~ Choć niechciał, musiał [król] dobyć broni, swawolnych Poddánych, ná oboronę Máiestátu. LubJMan 138.
fraz. o co broń dobyć: »stanąć w czyjej obronie, ująć się za kim, pomścić np. czyją krzywdę zbrojnie«
fraz. za co dobyć broni: »stanąć w czyjej obronie, ująć się za kim, pomścić np. czyją krzywdę zbrojnie«
  • ~ Xymena [mówi do Sancty'ego] Ostatni to rátunek lecz kiedy go użyć Przyidzie, y ieżli twoiá chęć się ktemu skłoni, Wolnoć będzie moię krzywdę dobydź broni. CorMorszACyd 146.
fraz. broń na kogo dobywać: »atakować kogo zbrojnie«
  • ~ Broni na nich [żołnierzy Osmana] Polakom dobywac nie trzeba Pomrą iako Iaskołki, iako Muchy posną Tylko ze zas drugi raz nie ozyą z Wiosną. PotWoj 27.
fraz. kłaść bronie: »zaprzestawać walki«
  • ~ Kładą bronie zobustron [Rzymianie i Sabinowie], do postanowienia Pokoiu wychodzą zobu stron. PotPrzyp 12v.
fraz. broń od się rzucić: »zaprzestać walki, poddać się«
  • ~ Broń [...] broń od się rzucić. das Gewehr strecken, sich ergeben. mettre bas les armes; se rendre; rendre les armes. T III 78.
fraz. nabijać broń: »wprowadzać naboje do komory nabojowej, ładować«
fraz. broń podnieść przeciwko komu: »powstać przeciw komu, zaatakować kogo zbrojnie«
fraz. broń na kogo podnosić: »powstawać przeciw komu, atakować kogo zbrojnie«
fraz. do broni się na kogo rzucić: »zaatakować kogo zbrojnie«
  • ~ Gdy wszyscy do broni się ná nieprzyiáciela rzucili. Beata zrzuciwszy z siebie ślubne szaty, prochu dostawszy, dziáło nabiwszy, z wieży [...] strzeliłá. NiesKor II 56.
fraz. bronią w ręku: »zbrojnie«
fraz. składać się bronią: »przybierać postawę obronną lub zaczepną przez celowanie, mierzenie z broni (do kogo czego)«
  • ~ Składam się bronią, ich halte Gewehr vor. BierSłowa 219.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Koń dobry/ Broń pewna/ Zoná głádka. Roskosz doczesna. ŻabPol A4.
przys.
  • Broń mieyscem/ Rusnicá w lesie/ Kopija w polu/ Miecz ná vlicy/ Puginał w cieśni. Strászne są. ŻabPol B2.
przys.
  • ~ Dla pokoiu tę broń noszę/ O ktory cię Boże proszę. RysProv III, 3.
przys.
  • Day Boże dobrą broń mieć/ á nigdy iey nie vżywáć. RysProv III, 8.
przys.
  • Kord broń/ száblá stroy. RysProv VI, 5.
przys.
  • ~ Tego trzebá hámowáć/ co się do broni porywa/ á co do mieszká/ tego nie trzebá. RysProv XV, 10.
przys.
  • Dwa kroc ginie, kto swą bronią ginie. JaśDict 116.
przys.
  • Pokoy w ostrzu broni. PotWoj 68.
przen. przenośnie:
  • – Bracia, bracia, do koni! Już flaszka na stole! Dopadszy szklanej broni, wypadajmy w pole. MorszAWierKuk 205 MorszAUtwKuk 205
  • – On [kuś] wstydliwe z rozrywką przedziewcza prawice, On mieni wdzięczne panny w niewiasty na nice, A choć krew pierwszym razem odniesie na broni, Żadna się z nim częstego potkania nie chroni. MorszAUtwKuk 314
  • – Hey młodzi do koni Wulkanowe niech zdobią boki wasze broni. DrobOpow 176
  • – Zal cięzki máiąc nád Swoięmi, A rozumieiąc ze zaraz zá nięmi {Pułk następuie, sámi tylko gonią [Szwedzi] Swoich zwycięzcow z rozgniewáną bronią, Y desperacko między nich wpadaią, Y zas wypadszy od nich tył podaią. OblJasGór 43v
2. przen. »środek, sposób walki z kim czym«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. broń składać przeciw czemu: »przybierać postawę obronną wobec czego, bronić się przed czym«
  • ~ Elzeariy przesztrzeszony bron szkłada iako my pozyteczna przeciw dusze nieprzyiacielowy. KodKon 134.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Na się drugi broń nosi. RysProv XI, 8.
przys.
  • Język broń niépoślédnia. KnAd 321.
przys.
  • iédnę się broń/ obronę/ dowod/ przyiaciélá/ nié spuszczay. KnAd 529.
3. przen. »armia, siły zbrojne, wojsko«:
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. bot. łania broń (sz. zm.): »prawdopodobnie podziemny kulisty grzyb wydzielający w czasie owocowania cuchnącą ciecz, używany w lecznictwie; Elaphomyces granulatus (Rost) lub Phallus impudicus L. (Rost), Elaphoboscum Cn«
  • – DWoiáki mamy Lánieybronie rodzay. Ogrodny y Polny. SyrZiel 129.
  • Lánia broń/ álbo Ielenie Oko/ Rozdział 36. Elaphoboscum. SyrZiel 129.
  • – Z tych [kwiatów jeleniego ogona] nasienie iáko Broniłániey obszyrne/ żłobkowáte álbo stryfiáste. SyrZiel 132.
  • Łánia broń/ ziéle/ vide Iéleni korzeń. Kn 348.
#
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)