POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BŁOTNY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BŁOTORODNY
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 08.02.2016
BŁOTO rzecz. n
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.błoto
D.błota
C.błotu
B.błoto
N.błotem
Ms.błocie
M.błota
D.błot
B.błota
N.błotami
błoty
Ms.błotach
błociech
1. »ziemia rozmokła, tworząca gęstą, lepką masę; nieczystości, zanieczyszczenia; szlam, osad na dnie stawu, sadzawki, jeziora, niekiedy o właściwościach leczniczych«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. (Jak(o) w błoto wrzucić: »marnować, trwonić«
  • ~ Widzę wielu miedzy Kátholikámi tákich/ ktorzy rozumieiąc iż w błoto wrzucili/ iesli co zá synámi/ lubo zá corkámi do Klasztorow dáli. BirkEgz 19-20.
  • ~ Wolałbym ie (te pieniądzé ktorych prosisz/ ábo kupno) w błoto wrzucić. ábo do szpitalá dáć. KnAd 1252.
  • ~ Jak w błoto wrzucił pieniądzé/ koszt. KnAd 294.
  • ~ Koszt tak jako w błoto wrzucę. Dzidy swoim kosztem kazałem tu zrobić po miastach i z proporcami, i będę cudzym rozdawał chorągwiom. SobJListy 504.
fraz. Kogo z błotem zmieszać (sz. zm.): »znieważyć kogo słownie; oszkalować, oczernić kogo«
  • – Podeptáć/ z błotem zmięszáć/ zélżyć kogo. KnAd 875.
  • – Ale cię kto z błotem zmięsza? sławę twoię zmáże? pokáli? nie gnieway się! MłodzKaz II, 79.
  • GROS [...] PRZEMOWIC się z kim słowami przykremi uraźliwemi; złaiać kogo zbłotem go zmięszać. DanKolaDyk II, 103.
fraz. z(e) błotem kogo co pomieszać: »znieważyć kogo słownie; oszkalować, oczernić kogo«
  • ~ Kto zwyciężył? Andrzeiá pomieszáł Czárt z młotem, Andrzey Diabłá rzucáiąc precz z siebie ze błotem. KalCuda 293.
  • ~ Z leda przyczynki z błotem cię pomiesza [stara żona]. MatłBabBad 181-182.
fraz. coś równać z błotem I: »burzyć, niszczyć«
  • ~ [Etna] z swoiey Otchłánie siarczystym wymiotem Záraża, zásypuie, Miástá rowna z błotem. DrużZbiór 28.
fraz. się w błoto wrzucać: »być marnowanym, trwonionym«
fraz. jak w błoto wrzuconym być: »być marnowanym, trwonionym«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Koń bossy ná lod/ Bot dziuráwy ná błoto/ Tępa siekierá ná drwá Niebespieczni są. ŻabPol B1.
przys.
  • ~ Wolałbym ie (te pieniądzé ktorych prosisz/ ábo kupno) w błoto wrzucić. ábo do szpitalá dáć. KnAd 1252.
przys.
  • ~ Jak w błoto wrzucił pieniądzé/ koszt. KnAd 294.
przen. przenośnie:
  • – Polycletus [...] Miał ná myśli gárncarze/ y owe rzemiesłniki/ ktorzy formowáli státuy z gliny/ z ziemie: iáko przykrzeysza robotá byłá Chrystusowá/ ktorey błoto y plugástwo nie tylo zá páznogcie zálázło/ ále począwszy od głowy áż do nog/ ran mu wiele zádáła. BirkNiedz 70
  • – Ktorzy po nim [człowieku bezbożnym] zostáną/ w śmierci pogrzebieni będą: á wdowy jego nie będą go płákáły. Choćby śrebrá názgromadzał jáko prochu/ á násprawiał szat jáko błotá. BG Hi 27, 16
  • – Niemcy ich iak bydło, gnali kłoli siekli To ci tak: lecz y owi co poczęli złotem W naszympisac obozie: zamazali błotem Bo gdy się urzynaniem głow hayduczych bawią I te błaznowie stracą: y więcey nie sprawią. PotWoj 113
  • – Na tym padole [...] nie jest [...] Perła bez mułu i kryształ bez błota. LubSTobPol 85
  • – Wszytkie uciechy iáko wiesienny lod stopniawszy w obrzydłe błoto idą. BujnDroga 409
  • – Gdy kto zełży słowy, rozum tak rzec każe, Kto ciska błotem, sam wprzod ręce swe umaże. MikSil 295v
  • – Elblążanom, żeby ich był od błędow na tor prawdy katolickiej naprowadził, dwoch z Zakonu naszego posłał [Hozjusz], luboć im za ich prace koło zbawienia ich arcy zle herezya płaciła, iuż kamieniami, iuż błotem, iuż bezecnemi kontemptami chcąc ich od siebie rugować. NiesKor II 377
  • BOUE [...] Szczęście dziś ludzi sadzá ná tonie, á iutro ich spychá w błoto. DanKolaDyk I, 216
2. także w lm »obszary, miejsca grząskie, bagna, mokradła, stawy, zwykle zarosłe trawą, trzcinami«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Kto po kładkách mądrze stąpa/ ten się rzadko w błocie kąpa. RysProv VII, 5.
przys.
  • Z cudzego koniá/ y śrzod błotá z siáday. RysProv XVII, 3.
przys.
  • Zaymiész mi káczki błocie ábo wodzie. KnAd 1307.
przen. przenośnie:
  • – Żeby też umiał [puszkarz] [...] dyskurować z ludwisarzem [...] mając z nim sprawę, nie jako niektórzy prostacy, co się czynią mądrymi, a jak ślepi dadzą się wodzić po błocie, co jest przyczyną szkód w skarbach monarchów. AquaPrax 116
3. med. »zanieczyszczenie rany; ropa, wydobywająca się z rany«:
4. przen. »upadek moralny, grzech, zło; człowiek marny, podły, grzesznik, nędznik«:
5. przen. »coś bezwartościowego, marnego, nietrwałego; materiał, z którego zbudowane jest ciało ludzkie, świat«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. z błotem równać coś II: »pozbawiać co ważności, wartości«
  • ~ Boze Ciebie proszę boc to iest dzieło twey Prawice Hardych Tyrannow Dumy wywracac na nice Mieszac pysznych y z błotem gorne rownac mysli Przez tych ktorzy swą siłą od ciebie Zawisli. PotWoj 1.
fraz. obrócić się w błoto: »zmarnować się, stać się nic nie wartym«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Lépsza cnotá wé błocié/ niż niécnotá ẃe złocié. KnAd 447.
przys.
  • BOUE [...] MOWIĄ przysłowiem: Dom iák cale iest z błota y z gliny zá dom ladaiako stiwany [!]. DanKolaDyk I, 216.
1 a. 4:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Vgrozisz mi/ abo/ mu. Vczynisz mi. Zaymiesz mi káczki ná błocie. KnAd 1199.
#

*BŁOTA
nazwa własna »wieś«:
  • – Ja potem pojechałem [...] na rozgraniczenie wsi ekonomicznej Czeluszczewicz, do klucza horodeckiego należącej, za wsią Błotami jezuitów łuckich. MatDiar 314.
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)