POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BÓJ drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BÓR
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 15.02.2015
BÓL rzecz. m
Słowniki: SStp, SXVI, Kn, T III, L (XVII-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Formy gramatyczne:
M.ból
D.bólu || bóliu
bóla
C.bólu
B.ból
bóla
N.bólem || bóliem
Ms.bólu
M.bóle || bólie
D.bólów || bóliow
C.bólom
B.bóle
N.bólami || bóliami
bólmi
Ms.bólach || bóliach
1. »cierpienie fizyczne«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. cielesny ból:
troj. ból rodzących:
troj. bóle rodzenia:
troj. francowate bóle:
troj. śmiertelny ból:
troj. bólem zdjęty I:
troj. ból cierpieć I (sz. zm.):
  • ~ [...] Męczennicy gdy cierpieli/ ciáłá ich bole cierpiáły/ dusze ochłody swoie na ten czás miáły; ále Bogárodzice Pássya wszytká/ nie ciało ále duszę przechodziłá. BirkOboz 27.
  • ~ Rok ten zacząłem od przypadku, albowiem przypadkiem nieszczęśliwym stojąc na miejscu w prędkiém obróceniu się nogęm sobie w samém kolanie wywinął, ciężki ból cierpiąc i długo nie mogąc chodzić, a po doktorach i cyrulikach musiałem mistrzom wileńskim dać się na leki. ZawiszaPam 27.
troj. ból wzniecać:
  • ~ [Woda] ábo womity porusza/ ábo náostátek bol głowy wznieca. PetrJWod 37.
troj. bólu kogoś nabawić:
  • ~ [...] ráná, choć máła, ták wielkiego bolu Chironá nábáwiła, że sobie życzył śmierci, y od niey vmárł dniá dziewiątego. OvOtwWPrzem 89.
troj. ból wyciągać (sz. zm.):
  • – Liście kapuściane z piwem a z otrębami pszennymi dobrze rozwarzone, wyciąga ból i ulżywa żyłom suchym. DorHipTur 260.
  • – Tęn plastr bol wyciąga, y puchlinę, nie tylko swieżą, ále y stárą rozpędza. HaurEk 56.
troj. ból wyciągający:
troj. ból wyciągnąć:
troj. ból układać (sz. zm.):
  • ~ Bole ogniste w oczach ukłáda/ ziele świeże [maczku] tłukąc/ a przez chustkę przykłádáiąc. SyrZiel 1359.
  • ~ [Piołun] ukłáda wszelákie bole w żołądku/ z iákieykolwiek przyczyny wsczęte. SyrZiel 340.
troj. ból uśmierzać (sz. zm.):
  • – [Sok z kopru włoskiego] Ták ábowiem y bol w oczách uśmierza/ y zápalenie ich wychładza/ y ciemności ich oświeca. SyrZiel 393.
  • – [...] okłádánie krowieńcem, uśmierza bol, ále nie każdy ten smrod znieść może. PromMed 107.
troj. ból uskramiać:
  • ~ [Olejek piołunowy] W bokách bole uskramia. SyrZiel 356.
troj. ból uspakajać:
troj. ból dokucza:
  • ~ Wielom się stało zewnętrzne niezdrowie, Wielom i bóle dokuczały w głowie, Dlatego iż się okręt barzo kiwał, A jako kaczka z falą podskakiwał [...]. BorzNaw 136.
  • ~ Lubo ten ze mię bol dokuczał Iednak przezgwałt wstałem. SapADiar 114.
troj. nędzi ból:
  • ~ Ciężarem niegdy przykrym osieł osadniony Był dla zdrowia prędszego w pastewnik puszczony. Zatym się w sadno jego tak był kruk sposobił, Że mu na więtsze, co dzień kłując go, zarobił. Skąd pan, śmiech sobie czyniąc, choć wiedział, że nędził Ból srogi osła, nigdy kruka nie odpędził. VerdBłażSet 12.
troj. ból się odezwał:
  • ~ Tegoż nie ustał mi bol w ręce prawey y włokciu - Owszem y w nodze prawey Suchy bol nadwuch mieyscach Odezwał się. SapADiar 162.
troj. ustał ból:
  • ~ Tegoż nie ustał mi bol w ręce prawey y włokciu - Owszem y w nodze prawey Suchy bol nadwuch mieyscach Odezwał się. SapADiar 162.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Ná ból głowy/ lekárstwo chleb. KnAd 524.
2. »cierpienie psychiczne«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wnętrzne bóle:
troj. bólami zdjęty II:
troj. ból cierpieć II:
  • ~ Szukał wszędzie swey miłey srodze teskniąc po niey Ale nie mogł nic dotąd dowiedziec się o niey I ta była przyczyna ze bol tak nieznośny Cierpiał wsercu [...]. ArKochOrl 7.
troj. ból znosić:
  • ~ Muszę álbo miłości wierney chybić toru, Albo żyć bez honoru. Zobudwu stron, bol znoszę niepoięty, Ach serce uderz w treny! CorMorszACyd 120.
troj. ból komuś zadawać:
  • ~ Jusz barzo blisko Rynald ktorzy okrzyk srogi Czyni na Sakrypanta, y grozi mu hardzie Obaczywszy ze iedzie na iego Boiardzie I ze z niem w towarzystwie Krolewna iechała, Ktora mu taką mękę y bol zadawała. ArKochOrl 11r.
troj. ból kogoś przejmuje:
  • ~ Vwaz iak cięzki bol mię ztąd przeimuie, Isz się nad tobą niebo nie lituie [...]. OblJasGór 156v.
troj. ból przenika:
  • ~ Nie racz mieć Wć za złe, że to przypominam; bo jakoż nie sarknąć, kiedy ból i żal aż do samego przenika serca? SobJListy 298.
3. przen. »diabeł«
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. być u bóla; zjeść bóla: »zginąć, przepaść; zginąć, przepaść«
1 lub 2:
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. ból serdeczny (sz. zm.); ból serca (sz. zm.):
  • – Bywa ták cięszki bol serdeczny drugdy/ ktory pádnie ná inne kreátury/ iż bez száble zdrowie odiąć może. BirkOboz 30.
  • – [...] wyprawią się zatem, owe okręty y Daulet w okowie, Iusz przestawszy byc Fascelinie bratem, ktorą iutro psom wyrzucą Lospasi, Znimi: a łzami serdeczny bol, gasi. PotSyl 91.
  • – Przeto wszytkim wzáiem y káżdemu z osobná/ niech będzie ten sok Istoryey moiey ofiarowány: ná ulżenie bolu sercá w dzisieyszem doczesnem osłábieniu Korony Polskiey [...]. DembWyw 3.
  • – Oddzierano odPiersi Niemowiątka ssące I bez wszelkiey litosci na co Matki drzące Z okrutnem serca bolem, poglądac musiały W drobne kęsy o twarde roztrącono skały [...]. PotWoj 109.
troj. ból oczu (sz. zm.):
  • – Największy bol oczu, zazdrość. PotFraszBrück II 399.
  • – Káżdy Szláchcic Xiążęciem, á co z oczu bolem, Sąsiadom: Elektorem, może być y Krolem. PotPocz 38.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Táiemny ból cięższy. KnAd 1152.
przys.
  • Bolé duszne więtsze niż ciélésne. KnAd 275.
przys.
  • Nié odnawiay bolu/ rány/ wrzodu zgoionego. KnAd 629.
przys.
  • Ból káżdy mniéyszy/ zda się naniéznośniéyszy. KnAd 41.
przys.
  • Roskosz bolu nábawiá. KnAd 999.
przys.
  • Nié wiélkie bolu vlżenie/ toż cierpiących zgromádzenie. KnAd 704.
przys.
  • Ból/ ieśli máły/ ia go zniosę: ieśli wiélki/ on mnié. KnAd 41.
przys.
  • Ból zá czásem ustáié. KnAd 42.
przys.
  • Ból máły/ znośny: wiélki krótki. KnAd 41.
przys.
  • ~ Ból milczeć nié umie/ ábo nié da. KnAd 41.
przys.
  • ~ Lżey ból cierpiemy spolny z drugiemi. KnAd 457.
przys.
  • Bólu nié máłe vlżenie/ Płácz/ ktemu wypowiédzenie. KnAd 42.
przys.
  • Ból swoy wyznawa/ kto złe oddawa. KnAd 892.
przys.
  • ~ Ból wszélki nié ták się czuié/ Gdy go kto lékko przyymuié. KnAd 42.



Autorki: JCh, RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)