POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło JĘZYCZNY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło JKM
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 24.02.2016
JĘZYK rzecz. m
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.język
D.języka
C.językowi
B.język
N.językiem
M.języki
D.języków
B.języki
N.języki
Ms.językach
1. »u ludzi: narząd mowy«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Nie wie głowá co ięzyk blekoce. Dat sine mente sonum. Lingua ne praecurrat mentem. RysProv X, 4.
przys.
  • Kto nogami máło chodzi/ językiem/ ábo vszymá sobié nágrodzi. KnAd 390.
przys.
  • Vszy słucháiąc/ Ięzyk mowiąc/ Ręce do siebie gárnąc/ Serce pożądáiąc/ nigdy się nie násycą. RysProv 81.
przen. przenośnie:
  • – Co kolwiek ma wsobie zalu Serce, to Ięzyk iako iego naturalny Interpres [tłumacz] Swiatu ogłaszać musi. PasPam 136v
  • – Tu mi już więcej zająkliwe słowa nie dały mówić, nadto prosta mowa kazała zmilknąć językowi swemu. I ja przestanę, bo mistrz nie po temu, i nie godzi się umawiać beśpiecznie z tą, która z Bogiem ma rozmowy wiecznie. Serce i pióro jednak me zostanie ku czci jej chutne, póki dusze stanie. TwarKPoch B2v
2. »sposób porozumiewania się właściwy jakiemuś narodowi«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. język arabski (sz. zm.); hebrajski język; język afrykański; język łaciński (sz. zm.); język asyryjski (sz. zm.); chaldejski język (sz. zm.); język koptejski; polski język; język niemiecki; albański język; abisyński język; język perski; język aramejski (sz. zm.): »aramejski (?); pahlawi?«
  • – Sądziłem zá rzec nie słuszną, áby ięzyk Polski nie miał tey náuki, ktorą się insze ięzyki, [język] Arábski, Grecki, Łácinski, Hiszpánski, Włoski, Fráncuski, Niemiecki, Angielski zdobią. SolArch 3 nlb.
  • – Otrzymał był ten fawor Koniecpolski, że do niego wolno było iednemu z Turkow wchodzić, ktory go ięzyka Tureckiego y Arabskiego uczył, atoli gdy się o tym insi dowiedzieli, tego mu zabronieli; maiąc to za nieprzystoyną rzecz, żeby się niewolnik ieden, Swiętego (tak mowili) ięzyka ich uczył: przecięż z Dykcyonarza Tureckiego y z zwyczaiu, dosyć dobrze tym ięzykiem mowił; tym uczeniem się, czytaniem Xiąg iakich mogł między pogaństwem dostać, osobliwie Historykow, nabożeństwem, przykre więzienie sobie słodził. NiesKor II 583-584.
  • – CHABAR álbo CABAR od Saracenow, Ismaelitow, Arabow, niżeli Machometa przyieli błędy, wenerowane Delubrum; znaczy z Arabskiego ięzyka Venerem, albo Luciferum ChmielAteny I 39.
  • – MEMPHIS vulgo Kayr, albo Alkair, Arabskim ięzykiem nazwane Miasto Krolow Egypskich Stolica, zabobonow gniazdo; gdzie Apisa albo Sorapisa Bożka w Wołowy postaci naywiększy był Cultus: tam Cuda Swiata Pyramidy, Krolow Groby. Nazwali też byli te Miasto Egypską Babylonią. ChmielAteny I 420.
  • – Tu była Biblioteka ksiąg Arabskich, Sáraceńskich, w wielkiey bardzo liczbie, ktore Kardynał Ximenes nimiô zelô ductus spalił, cum magno dámno Literatorum, gdyż tam wielkie miały bydź curiositates w Arabskim ięzyku, pewnie o Religii nietraktowały, bo Machometanow niegodzi się kommentować, ani o swey Religii pisać; to pewnie były Historyczne, Poetyczne, Astronomiczne, Medyczne Arcana. ChmielAteny IV 175.
  • – Maltańczykowie mieyscowi, mowią ięzykiem Arabskim, z racyi: iż tu niegdy panowali Saraceni. ChmielAteny IV 233.
  • – [Miasto Fez] Ma Akademię uczącą ięzyka Arabskiego. ChmielAteny IV 546.
  • – Postanowił Clemens V. Papież, aby [...] Hebrayskiego, Chaldeyskiego, Arabskiego ięzykow uczono, a to dla aukcjonowania Muz Rzymskich. ChmielAteny II 1149.
  • – Mámmoná z Zydowskiego ięzyká/ mowi Augustyn święty znáczą się bogáctwá/to iest dostátek wsi/ zamkow/ miast/ Prowincyey/ srebrá/ złotá/ kleynotow/ y pieniędzy gotowych/ ábo dobytkow rozmáitych. A z ięzyká Afrykáńskiego powiáda/ rozumie się lucru[m] ábo zysk. StarKaz 355.
  • – Seraglije arabskie – szkoły tureckie, w których nie inaczej się uczą arabszczyzny, jako uczy łacińskiego języka. TwarSLeg 168 marg.
  • – Wysyłaią tam tedy mnie na Deputacyią a nay bardziey respektęm Ięzyka Łacinskiego bo tam lada chłop połacinie mowi a po Niemiecku rzadko kto. PasPam 62v-63.
  • – SYRYISKI Język iedenże wielu Autorom zdaie się bydź, z Językiem ASSYRYISKIM, BABYLONSKIM, iednákże rożniący się od SAMARYTANSKIEGO. ChmielAteny II 749.
  • – Persya będąc pod pánowaniem Assyryiczykow, y Chaldeow [!], Assyryiskiego miała usum Języka. ChmielAteny II 749-750.
  • – Gdyż y oni Kuźnicy ktorzy tám kowáli Zelázo: Chaldeycycy y Zydowie byli: Abo oni z SIDONY Kártáginczykowie/ Drudzy mienią iż byli/ stárzy CHALVBOWIE. Iednak wszyscy ięzykiem Chaldeyskim mowili. RoźOff 63.
  • – Na koronie Kiey-Husrewe cesarza napisano było językiem chaldejskim. SaadiOtwSGul 57.
  • – Y Rozkazał Krol Aspenásowi przełożonemu nád komorniki swymi/ áby przyprowádził z synow Izráelskich/ y z násienia Krolewskiego/ y z Książąt/ Młodzieńce/ ná ktorychby nie było żadney zmázy/ á piękne ná wejrzeniu y dowcipne do wszelákiey mądrości/ y sposobne do umiejętności/ y dostąpienia jey: y ktorzyby byli sposobni/ áby stali w páłacu Krolewskim/ á uczyli się pismá y języká Cháldejskiego. BG Dn 1, 3-4.
  • – Ná tenże czás Imienin w Cháldeyskiem vczonych Ięzyku pod pięcdziesiąt mędrcow zgromádzonych Przyszło do Krolá. DamKuligKról 14.
  • – Postanowił Clemens V. Papież, aby [...] Hebrayskiego, Chaldeyskiego [języka], Arabskiego ięzykow uczono, a to dla aukcjonowania Muz Rzymskich. ChmielAteny II 114.
  • CHALDEYSKI Język, ktorym mowili Babylończykowie, Assyryiczykowie, wielkiey był powági dla wielu mądrych Ksiąg tym Językiem pisanych, ktore Księgi z Bibliotek y Archiwow Alexander Wielki záwoiowáwszy Babylonią, gdy do Alexandryiskiey swoiey przeniosł Biblioteki, ogniem kazualnym poszły w perzynę y popioł z wielką y nigdy nieopłákaną szkodą ReiPublicae Literatorum. ChmielAteny II 748.
  • – Uczeni zaś y Mnisi Język Kopteyski maią in usu, ktorego Alphabet składa się z liter 23. ChmielAteny II 644.
  • – Te księgi, na Moskwie za kapelana służące, na Polski język przełożyłem. BotŁęczRel 3.
  • – On [Jaś] tak się zawstydził swego afektu oziębłego do języka niemieckiego, że też od tego czasu koło niczego czasu więcej nie trawi jako koło niemczyzny. ŁugowPodr 109.
  • – Taki iest ięzyk Epirotow, ALBAŃSKIM názwany: Drugi KOZAKOW PEREKOPSKICH y Tatarow. ChmielAteny II 746.
  • – W AFRYCE, dominium maią Abyssynski, y Arábski Języki, z ktorych mow ſię porodźiły Lingva Congana, Angolana etc. ChmielAteny II 758.
  • Ięzyk ná Dworze Perski, u Pospolstwa Indyiski, u Uczonych Bráchmański. ChmielAteny II 591.
3. »jeniec schwytany dla uzyskania informacji o sytuacji w obozie wroga«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. języka dostać:
  • ~ Powieda, na ostatku zes my się dusznie starali o ięzyka ale dostać zadną miarą nie mogli bo iuz były zaciekłe Czambuły do kosza poschodziły. PasPam 240.
troj. języka wziąć:
troj. języka brać:
  • ~ Stoimy tedy kilka dni nie idzie on [Dołgoruki] do nas Czemu? Niewiedzą. Ięzykow biorą pytaią y ci niewiedzą. PasPam 102v.
4. przen. »mówienie«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Niéwolnik ma ięzyk wolny. KnAd 714.
przys.
  • Język broń niépoślédnia. KnAd 321.
przys.
  • Ięzyk kiedy błądzi/ prawdę mowi. RysProv 30.
przys.
  • Wół rogami, baba językiem kole. MatłBabBad 188.
przys.
  • Bárziey boli od ięzyká niż od miéczá. KnAd 10.
5. przen. »płomień«:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Co ná sercu v trzeźwego/ to ná ięzyku v piianego. RysProv 16.
Patrz *Arabszczyzna, *ARAMEJSZCZYZNA, *BABILOŃSZCZYZNA, *Syryjsczyzna, łacina, *polszczyzna, *niemczyzna.
Autorka: MBM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)