POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BOLAK drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BOLĄCZKA
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 24.02.2016
BOLEĆ I czas. ndk
Słowniki: SStp, SXVI, Kn, T III, L (XVII-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Formy gramatyczne:
boleć
lp3. os.boli
boleje
lm3. os.bolą || bolią
boleją
lpm3. os.bolał
ż3. os.bolała || boliała
n3. os.bolało || boliało
lmnmos3. os.bolały
lpn3. os.-by bolało
1. »sprawiać ból«:
Rekcja: kogo // komu
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. kogoś oczy bolą: »komuś ciężko patrzeć«
  • ~ A zuchwały Koziołek biega iako cyga Co wybornieysze ziołka ząbkami przystrzyga Na co Wilka, z krzewiny patrząc oczy bolą Gdyby nie psi iuszby mu zganieł tą swawolą [...]. PotWoj 174.
  • ~ [...] na to oczy bolą, Co z boską i z kościelną nie zgadza się wolą, Że nazbyt przestrugując zamierzone fugi, Przenosimy, co Panu należy, na sługi. PotFraszBrück II 9.
fraz. kogoś uszy bolą (sz. zm.): »komuś ciężko słuchać«
  • ~ Ale ty, niecny i zapamiętały Człecze, coś zrobił? Mnie oto bolały Uszy to słysząc! [o uwiedzeniu Praksedy przez Arnolfa] BorzNaw 192.
  • ~ Uszy tu bolą słuchając z daleka, co mniejsi mówią; nawet już i na nas narzekają, żeście go sekurowali; niechby była ta pycha i z korzeniem do szczętu wyginęła. SobJListy 539.
fraz. kogoś głowa boli: »ktoś się czymś martwi«
  • ~ A gdy grzeie żelázo/ záwżdy go nápali/ Ták wiele: áż y głowá ná to pátrząc boli. RoźOff 144.
fraz. kogoś serce boli || kogoś w sercu boli: »komuś jest przykro«
  • ~ Mąż przecię płakał; zawsze serce jego Bolało straty przyjaciela swego. BorzNaw 171.
  • ~ Terazem sobie wolna, y mogęć náwoli Y bespiecznie wynurzyć, co mię w sercu boli [...]. CorMorszACyd 146.
  • ~ Nazajutrz zatem zajechałem do Czerwonego Dworu, gdzie lubo z lepszą oświadczyliśmy się sobie przyjaźnią, jednak serce mnie bolało na nieżyczliwość męża jej. MatDiar 827.
fraz. kogoś kolana bolą: »ktoś jest pyszny«
fraz. kogoś boli kaleta: »ktoś jest skąpy«
  • ~ Boli go káletá/ ábo mieszek. Vide infrà Skąpy. KnAd 42.
fraz. kogoś boli mieszek: »ktoś jest skąpy«
  • ~ Boli go káletá/ ábo mieszek. Vide infrà Skąpy. KnAd 42.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    ~ Z przybytku głowá nie boli. RysProv K3.
  • (wariant II):
    ~ Zmyślam ja, żem już jadszy i mieszam się w sobie, Bom rozumiał, że obiad skończył o tej dobie. Lecz gdy uprzejmie prosi a prawie niewoli, Mówiąc: od perejestku hołowa nie boli [...]. PotFraszBrück I 480.
przys.
  • (wariant I):
    ~ Od wrácánia boli głowá. RysProv 63.
  • (wariant II):
    ~ Od wracania głowa boli. KnAd 774.
przys.
  • (wariant I):
    ~ Kto sobié woli/ tego głowá nié boli. KnAd 401.
  • (wariant II):
    ~ Kto sobie niewoli/ tego głowá boli. KellGram 245.
przys.
  • Od słowá do słowá/ áż boli głowá. KnAd 771.
przys.
  • ~ Kto miłuie powoli/ tego głowá nie boli. RysProv 36.
przys.
  • (wariant I):
    ~ My według affektacyj W.M.M. Państwa utrzymujemy na sejmikach ich interessa, co prawda - nie grzech: i za toż nas samych crucifige, że brat szlachcic weźmie jaki czerwony albo bity, a czyli nie dignus operarius mercede? Boli to gardło gadać darmo. RelSapRzecz 128.
  • (wariant II):
    ~ Boli gárło gadáć dármo BystrzPol M6.
przys.
  • ~ Cudza ráná nie boli. KnAd 109.
przys.
  • ~ Srebrny/ złoty guz nié boli. KnAd 765.
przys.
  • ~ Ták ráná boli w goleń/ iáko y w głowę. RysProv 77.
2. »sprawiać przykrość«:
Rekcja: kogo
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ [...] nie masz stadka mego! Najlepiej w świat z oczyma. Potrzeba dać pole Żalowi: mniej to boli, co w oczy nie kole. SzymSiel 124.
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    ~ Zélżywość bárziey boli niż ráná/ ábo szkodá. KnAd 1322.
  • (wariant II):
    ~ [Podkomorzy] Powiedział mi ze krol o gniewie y niemyśli y owszem mowił niedziwuię mu się bo to kalumnia bardziey boli nizeli rana ieszcze dobrze że się gdzie w drodze nie potkali. PasPam 175.
przys.
  • (wariant I):
    ~ Co kogo boli/ o tym mowić woli. KnAd 238.
  • (wariant II):
    ~ Pociéchá gdy co boli/ námowić się/ ábo wypowiedzieć do woli. KnAd 538.
przys.
  • ~ Nie trzebá tym zártowáć/ co śmierdzi/ co szkodzi/ y co boli. RysProv 57.

BOLĄCY, BOLEJĄCY
im. przym. czyn.
Formy gramatyczne:
lpst. równyM.mbolejący
bolący
nbolejące
D.mbolejącego
żbolejącej
nbolącego
C.mbolejącemu
żbolejącej
bolącej
nbolejącemu
B.mbolejący
bolący
żbolącą
bolejącą
nbolejące
bolące
Ms.mbolejącym
nbolejącym
lpM.nbolątsze
lmst. równyM.nmosbolejące
D.bolejących
C.bolejącym
bolącym
B.nmosbolejące
bolące
»taki, który sprawia ból«:
  • – Z tychże właśnie przyczyn i pod piętką rozpadlina przychodzi, jedno iż miejsce bolątsze bo na niej ciężar wszytkiej nogi polega, k'temu blisko żył i pulsów, przeto też ten uraz szkodliwszy i niebezpieczniejszy nad insze. DorHipTur 231.
  • – Weźmij rzepy, naskrob jej nożem, a tak surową obwiń członek, abo nogę bolącą raz i kilka, wnet ból wyciągnie. DorHipTur 260.
  • – Slezionę zátwárdziáłą y boleiącą/ rátuie [piołun] nágrzewáiąc ią wodą wárzonego/ ábo też wárzonym okłádáiąc. SyrZiel 346.
  • Item, Kminu kramnego/ Piołynu/ bobku/ po rowney części wziąć wszystkiego/ utłuc co namieley/ miodem záczynić y plastrowáć mieyscá bolące. SyrZiel 346.
  • – Piersiom/ y Płucom z záziębienia bolącym/ [boże drzewko] iest osobliwym rátunkiem/ wárząc go z Izopem/ káżdego z nich po gárści wziąwszy/ Lákryciey ze trzy łoty/ cukru 6 łotow. SyrZiel 368.
  • – [Boże drzewko] Sciátice iest wielkim á potężnym lekárstwem/ wárząc sámo ziele w wodzie y w winie/ á przez niemáły czás poránu y ná noc po trunku dobrym pijąc/ á ziele uwárzone co nagorącey przykłádáć ná mieysce bolące. SyrZiel 368.
  • – [Boże drzewko] Głowie boleiącey iest wielkim ulżeniem y prędkim/ z Rożą zárowno vtárty á octem rostworzony/ y ná głowę przywiiány. SyrZiel 369.
  • – Sercu zbytnie boleiącemu/ y drżącemu/ ćwierć ábo pułtorá łotá násienia tego Kopru [...] iest ratunkiem [...]. SyrZiel 383.
  • – Nyrkom boleiącym rátunek czyni/ wziąwszy nasienia tego Kopru trzy łoty/ Pietrusczánego dwá łoty/ Pieprzu łot. SyrZiel 384.
  • – Woreczki ná tenże boleiący żołądek/ z nasienia y zwierzchołkámi iego uczynione/ y przeszyte/ á w winie wárzone/ y ciepło przykłádáne/ bol iego uśmierzaią. SyrZiel 390.
  • – Żołądkowi boleiącemu/ Kopr Włoski w oliwie y w winie wárzyć/ áż do strawienia winá/ y tym go oleiem przecedziwszy y wygniotszy mázáć. SyrZiel 390.
  • – Gruczoły twárde/ á boleiące otwiera/ Kopru Włoskiego miáłko vtártego proch w miodowey sycie ábo w pitym miedzie wárzony/ á potym z wieprzowym smalcem vmieszány y przykłádány. SyrZiel 391.
  • – Slezienie bolącey/ ták wiele go z winem pijąc/ [kmin] iest prędkim lekárstwem. SyrZiel 430.
  • – Szyszká/ guz w-ciélé bolący/ Furunculus [...] Clauus in collo bouis, in pede ouis [...]. Kn 1130.
  • – Bézbolny/ niéboleiący [...]. Kn 21.
  • – Biedrzyncu uwierciec trochę oskrobanego a pieprze[m] potrzasnawszy smiotana ugniesc y na bolacy zamb przyłozyc. GrodzMisc 98.
  • – [...] przy Męce cztery rzeczy upátrowáć potrzebá. Naprzod względem nátury boleiącey. Po tym względem woley tákową śmierć prziymuiący. Po trzecie względem końcá/ dla ktoregoby tákowa śmierć byłá. Náostátek względem zábiiáiących. Tymi czteromá sposobámi Ociec Niebieski wydał Syná swego ná śmierć. Naprzod w boleiącym ciele posyłáiąc go [...]. KorRoz 139.
  • – Gdy się w piekielnym ogniu ciáło poczerniáłe stráwić nie da, ná ten czás trzebá go brzytwą oderznąć ász do [miejsca] bolącego, przestrzegáiąc, áby suchych żył nie tykáć [...]. PromMed 128.
  • Item tráfia się często lubo to z klęczenia częstego, lubo z inney przyczyny opuchnienie kolana tak wielkie, że podczás będzie iák bochen chlebá, á nie boleiące áni zápalone [...]. PromMed 166.
  • – Ná rozpędzenie nábrzmiáłych y boleiących hemoroidow. Weźmi porow Cybule, upiecz w popiele, rozwierć, przyday śmietany, zmieszay y przykłáday. PromMed 86.
  • – [...] są guziki w pośrodku twarde zrastáiące się, ktore nie ták są boleiące iąko uprzykrzone, osobliwie chodząc. PromMed 87.
  • – Niektorzy ná boku boleiącym báńkę siekáną, álbo z piiáwkámi przystawiáią [...]. CompMed 165.
  • – Powierżchownie maść Alabastrowa na skorce miękkiey roztarta, y na boleiące mieysce przyłożona wielce pomaga. BeimJelMed 203.
  • – Weźmi Iaszczurkę Polną, pokraiawszy ią, y wysuszywszy, zetrzyi na Proszek: A oddzieliwszy trochę od boleiącego Zęba Dziąseł, wsyp tego Proszku według upodobania, a bez instrumentu i bolu wypadnie. BeimJelMed 270.
  • – w bolące trafić kogo mieysce. das rechte Fleckchen treffen; kneipen, wo es einem wehe thut. toucher la grosse corde; piquer qu. d'une chose qui le choque le plus. T III 69.

*BOLEĆ
czas. niewł. ndk
Formy gramatyczne:
boli
bolało
1. »sprawiać ból«:
  • – Ale ią cieszyła I plastr gdzie ią bolało wiedma przyłozyła Obiecuiąc z przysięgą ze od niey wybawi Rugiera i ze go iey za kilka dni stawi [...]. ArKochOrl 69.
  • – Naprzod złości y niecnoty są tymi nászymi tyranámi/ ktore nam nad szyią stoią/ rozkázuiąc/ abysmy iedno to czynili/ co nam oni każą. Choć boli/ choć sromotá/ choć niebezpieczeństwo/ choć upadek bliski ztąd roście. StarPopr 15.
  • – [Opilcy] W tym iedno trochę ulżenia w tych swych mękách/ y niewczásiech máią/ że w ten czás spią/ kiedy ich naybárziey boli [...]. StarPopr 23.
  • – O Panie/ izali oczy twoje nie patrzą ná prawdę? Bijesz je/ ále ich nie boli: wniwecz je obracasz/ ále nie chcą przyjąć karánia [...]. BG Jr 5,3.
  • Boli gdy biią tak mi miłe własne zdrowie Iako Panskie [...]. OpalKSat 35.
  • – Nie discretna Smierc specyały woli, I tam nas tyka, gdzie naybardzi boli [...]. PotPer 18.
  • – Nie sarkay proszę, kiedy cię nie boli, Nie zycz: przyjdzie smierc sama [...]. PotSyl 28.
  • Innerlich thut es mir wehe/ wewnątrz mię boli [...]. ErnHand 531.
  • – Czemu bárzo boli gdy co za paznogieć wniydzie? TylkRoz 240.
  • – Czemu drzewá nie boli gdy ie rąbią? TylkRoz 278.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Gdzie miło tám oczy/ gdzie boli tám ręce. RysProv 24.
przys.
  • Ręká gdzié boli/ oko gdzié gwoli. KnAd 238.
przys.
  • Nie Doktorá pytay/ chorego pytay/ gdzie go boli. RysProv 62.
2. »być przykro«:
  • – Ten żal twoy lepiey szczęście moie słodzi. Im konkurentá mego bárdziey boli, Tym się ia więcey z moiey cieszę doli. ClaudUstHis 83.
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    Od łáskáwey ręki ábo nátury nié ták boli. KnAd 764.
  • (wariant II):
    Od dobrodziéiá nié boli. KnAd 765.
przys.
  • Mow choć do woli/ od słow nié boli. KnAd 1054.
przys.
  • Od łáskáwey ręki ábo nátury bárziey boli. KnAd 764.
przys.
  • Bárziey boli od ięzyká niż od miéczá. KnAd 10.
przys.
  • Bárziey boli od swoiego. KnAd 11.
przys.
  • Bárziey boli od podłego. KnAd 10.
przys.
  • (wariant I):
    Vmie Pan Bog vgodzić/ gdzie boli. RysProv 81.
  • (wariant II):
    Vgodzi abo tráfi Bog gdzié boli. KnAd 1199.
przys.
  • – I ia nié chybię/ nié zborguię. I od mego-ć boli. Zrownam-ci KnAd 280.
przys.
  • ~ I gwoli i boli. KnAd 280.
przys.
#
  • - Impersonalia per se dicuntur, quae usitate in prima & secunda persona non leguntur; [...] cujusmodi sunt apud Polonos: boli mię, chmura się, ćmi się, dnieie, dostáie mi, godzi się, dzieie się, grzmi, márznie, márzy mi się, mierzcha się, mieszka mi się, mrze, mży się, śni mi się, zależy & his similia. WojnaInst 93
Autorki: JCh, RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 15.04.2015
BOLEĆ II czas. ndk
Słowniki: SStp, SXVI, Kn, T III, L (XVII-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Formy gramatyczne:
boleć
lp1. os.boleję
2. os.bolejesz
3. os.boleje
lm1. os.bolejemy
2. os.bolejecie
3. os.boleją
lpm3. os.bolał
ż3. os.bolała
lmmos2. os.będziecie boleć
lp2. os.bolej
lpm1. os.bolałbym
lmnmos3. os.-by bolały
bolejąc
1. »doznawać bólu, chorować«:
Rekcja: na co // z czego // od czego
przen. przenośnie:
  • ~ Aleć wezyr podobno ruszył w sobie wrzodu, którym on z urodzenia bolał do narodu polskiego. TwarSLegK 116
2. »czuć smutek i żal«:
Rekcja: na co // nad czym // z czego // zd.
a) »żałować«:
Rekcja: za co
b) »skarżyć się«:
1 lub 2:

BOLEJĄCY, *BOLĄCY
im. przym. czyn.
Formy gramatyczne:
lpst. równyM.mbolejący
żbolejąca
boląca
D.mbolejącego
żbolejącej
C.mbolejącemu
nbolejącemu
B.mbolejącego
Ms.mbolejącym
lmst. równyM.mosbolejący
C.bolejącym || bolejączym
N.bolejącymi
1. »taki, który doznaje bólu, choruje«:
  • – [...] ták wiele chorob iáko y ninieysze[go] boleiącego Mártiná uzdrawiáią [...]. KalCuda 280.
2. »taki, który czuje smutek i żal«:
  • – Rozdárłeś szátę iáko Dawid boleiący nád vtrátą Małżonki twoiey Naiásnieyszy WLADYSLAWIE. WojszOr 47.
  • – [...] złosnica zbiwszy Matkę y dziecko tak stłukła ze ledwo na Mieyscu nie połozyła y wypchnąwszy go zamknęła. Na ten czas bardziey ieszcze nad dziecięcięm swoim boleiąca Matka głosno wrzeszczeć poczęła [...]. HistŚwież 195.
  • – Floryan stáry w bitwie z Krzyzakámi trzema kopiami przebity, gdy nad bolem swoim boleiącemu Władysławowi Łokietkowi Krolowi Panu swemu opowiedział cięższą dolegliwość swoię z złego, którego miał Sąsiadá, ániżeli z tych ktore cierpiał rázow, tákiż Zelum y w drugich Jelittczykach et in fera eorum posteritate, excitavit, że iáko on prywatnego złego sąsiadá żadną miarą znosić nie mogł, ták i oni nieumieli nieprzyiażnych, y nieżyczliwych Oyczyzny swey sąsiad cierpieć. DanOstSwada II, 76.
1 lub 2:
  • – Na co sie wczesnie chełpisz iest twoia przegrana Iesli mnie będzie Hrabi opieka oddana Miłosc boleiącego Chrystusa obroni [...]. KodKon 142.

*BOLEJĄCY
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
1. »ten, który doznaje bólu, choruje«:
  • – [...] z Swiętey Káthárzyny Oleyek święty wypływa do uleczenia chorym/ gdy boleiący zdrowieią od niego [...]. KalCuda 152.
  • – [...] ná tey pirámidzie [...] niezmázánie wykuie/ siły swe chorobá trácić/ á boleiącego o ulżenie y o dobrą otuchę żywotá ięła przypráwowáć. KalCuda 166-167.
  • – [...] nád Páráliżem záráżonemi/ y wielmi boleiącymi widzieliśmy łáskę Bożą [...]. KalCuda 229.
  • – Pierwsze zaś ziele Sáturnowe, ktore Affodilius zowie się: Sok z niego pomaga ná bolenie nerek, y piszczeli golęniowych, y daią boleiącym ná máchárzynę korzenie iego trochę przywárzone [...]. AlbSekr 232-233.
  • – I gdyby záwieszony był wąż ná boleiącym ná ząb, pomaga mu [...]. AlbSekr 332.
2. »ten, który czuje smutek i żal«:
  • – Więcz ci rana ta strzała, zada się szeroko Nieba ratuycie (Angel) nasze posiłki wysoko [...] to tarcza niezłomna Co we mnie boleiączym obrona warowna [...]. KodKon 134.
Autorki: JCh, RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)