POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło WOLNA drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło WOLNIUCZKI
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 30.08.2016
WOLNIE, WOLNO przysł.
Słowniki: SStp (wolnie, wolno), SXVI (wolnie, wolno; korpus), Kn (wolnie, wolno), T III (wolnie, wolno), L (wolnie, wolno; pod: wolnić; XVI-XVIII), SWil (wolnie, wolno), SW (wolnie, wolno), SJP (wolnie, wolno) notują
Formy gramatyczne:
wolnie
wolno
wolniej
najwolniej
1. »zgodnie ze swoją wolą; dobrowolnie«:
przen. przenośnie:
  • – [Słońce] chociaż też od wschodu Słońcá ku zachodowi, z niebem swoim bywa porywáne, iednak też potężnie y wolnie bieg swoy własny odpráwuie sprzeciwny zapędowi niebá [...]. OvOtwWPrzem 56
a) »nie będąc uwięzionym«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. puścić kogoś wolno (sz. zm.):
  • – Y tak z nich piechotę uczyniono y wolno do krola puszczono. PasPam 200.
  • – [...] Krol dobywszy Warszawy radził z Senatorami co miał czynic z temi Szwedami ktorzy się mu poddali czy ich zostawic przy słowie y puscic wolno czy też zatrzymac do czasu pod uczciwą strażą? HistBun 41.
b) »nie będąc niewolnikiem«:
2. »swobodnie; bez przeszkód«:
3. »o przepływie powietrza: bez przeszkód«:
4. »słabo, lekko, delikatnie«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wolno ciepły (sz. zm.): »letni«
  • – Ciépło wolne/ Ciépły wolno/ vide Létni 1. Kn 81.
  • – [...] chory rzezwieyszym będzie y bezpiecznieyszym, kiedy go przed czwartym dniem do łóżka nie przymusisz, raczey według woli iego w wolno ciepłey iżbie siedzieć mu pozwolisz. BeimJelMed 65.
  • Wolnociepły. laulicht. tiéde. § wolnociepła woda. T III 2600.
a) »luźno«:
b) »luźno, wygodnie«:
5. »powoli«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    Namyśl się wolno/ á spiészno czyń. KnAd 1008.
  • (wariant II):
    wolno sobie namyśl a prętko czyń. T III 2599.
4 lub 5:

WOLNIE, WOLNO
w funkcji predykatywnej
Formy gramatyczne:
wolno
wolniej
»można, godzi się, jest dozwolone«:
  • – [Niektórzy] wolą w vstáwicznym nierządzie/ y w nierządnym porubstwie żyć/ niźli się podddáć pod iárzmo małżeńskie/ á zwłaszczá tám gdzie nie wolno wiele żon mieć/ áni wolno rozwodow czynić. PetrSEk 55.
  • – Coż was do ták hániebnego grzechu przywiodło Zydowie? to/ iż niewiemy kędy się nam podział Moyzesz [...] iuzże to wám wolno będzie bałwániská stáwiáć/ gdy Moyzeszá nie obáczycie? BirkNiedz 156.
  • – Ani to z rozumem się zgadza/ áni z Bogiem/ ani z żadnym práwem/ żeby wolniey było mężowi występowáć/ niżli żenie. StarPopr 70.
  • – [...] pomocnikow dla lepszego ćwiczenia młodzi/ náuczycielow/ bądź swieckich bądź zakonnych/ onym przydáwáć ták wolno iest/ iáko káżdemu Biskupowi wszkołách Dyecyzyey swey sobie podległych. SzemGrat 119.
  • – Godnié [...] nié godzi się żadnemu wniść iédno boso/ nié iést godno ábo godna rzécz/ nié iést wolno/ dozwolono. Kn 199.
  • – Chce [Weweli], żeby mu to Książę tu nagrodził wiadome prace jego [...] Ja [mówi książę] że żadnych ze skarbu pieniędzy tu nie mam, własnej oprócz szkatuły [...] będę zatym u ciebie słusznie wymówiony. Dług ten pokaż, komu chcesz. Wolno wezyrowi, wolno by i samemu nawet cesarzowi [...]. TwarSLegK 209.
  • – O wolne wychodzenie z Dworu powiedzieli [urzędnicy rosyjscy] ze dnia iutrzeyszego Dwor otworzą y wszytkim będzie wolno chodzic kupczyc handlowac. PiasRel 53.
  • – [...] ieźeliby ktory z rozrzutnieyszych chćiał záźywáć w tey wypráwie Proporcow, przytym Rzędow Srebrnych, Rządźikow, álbo śiedzeń háftowánych, y szat iedwabnych, álbo droźszych futer, nie będźie tego wolno záźywáć, pod sądem Woyskowym o rospuszczenie porządku woiennego [...]. FredKon 49.
  • – Przypomniec sobie wolno iak nąm cięszka była rzecz od Stąpic delicyiey. PasPam 138.
  • – A mnie iednemu wolno tam przystąpić? Powięm wolno. PasPam 181.
  • – Słuzy z Woiewodą Ruskim tam go wolno szukac kto chce. PasPam 183.
  • – Ze się wolno y o niepodobne rzeczy pokusić probowalismy szczęscia podpadalismy często szwedzi tez do nas wychodzili. PasPam 62.
  • – Czego zas Czarnecki pod ten czas dokazował, y iak Szweda czwiczył, doczytać się wolno niżey. HistBun 35v.
  • – Tedy ten Franciszek albo raczy ci ludzie zobopolnie sie wyrzekają, iże nic na sie ani na dziatki, także i na krewnych swoich nie zostawują, ale sobie obiedwie stronie pod zieloną rózgą zdają i litkupem potwierdzają. Który to kupiec wolnie mu będzie przedać albo racze[j] darować i na swój pożytek obrócić. ActScabVet 129.
  • – [Korwin] Zbroię oddał Mársowi, że mu pomogł w zwádzie, Pierścień sobie ná pálec, znák honoru kłádzie. Odtąd wolno nikomu nie bywało w Rzymie, Pierścieniá miec złotego chybá kto go zdeymie. PotPocz 146.
  • – [...] ieżeli memu chłopu byłoby wolno przenieść się do sąmsiada, mógłbym się zapewne spodziewać, że cudzy chłop przy takiey powszechney wolności, przyidzie do mnie na iego mieysce. LeszczStGłos 104.
  • – [...] za coż nie ma bydź wolno Rzeczypospolitey prolongować czas [pełnienia urzędu] in favorem takiego [zasłużonego ministra], do drugich sześciu lat [...]. LeszczStGłos 42.
  • Wolno było Absolutowi Bogu dla prerogatywy Macierzyństwa przyszłego Chrystusa excypować NN. Maryą dekretem Swoim przedwiecznym od woli Adamowey przewiniaiącey. BystrzInfGeogr A4v.
  • – Płacze niewczas Betsabe, straconego Mężá, [...] Już nie żyie Uryasz, wydany ná iatki, Bierze DAWID po zmarłym obciążone spadki. Bierz Krolu pokić wolno, ciesz się podarunkiem, Wydartym, oddasz z czasem cudze z basarunkiem. DrużZbiór 99.
  • – O tey bytności Króla w Szwecyi wolno czytać obszerniey Stanisława Łubieńskiego Biskupa Płockiego. ŁubHist 72.
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. niech mi będzie wolno coś zrobić (sz. zm.):
  • ~ Ogrodzie wdzięczny, niech mi wolno będzie Przechadzki dziś po tobie zażyć i z swoimi Smutkami twe uciechy w jednym zmieszać rzędzie I zażyć wczasu pod cieniami twymi. MorszAUtwKuk 22.
  • ~ Podawa Tomasz Pánu kondycyie, niech mi wolno będzie szperáć, i inqwizycyią czynić ná rękę Páńską. MłodzKaz I, 32.
  • ~ [...] niech mi będzie wolno czasowi folguiąc Starszych solâ Veneratione poczcić [...]. DanOstSwada II, 80.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Wolno dupce/ w swoiey cháłupce. RysProv 6.
przys.
  • ~ Więm że mi przy niewinnosci zadne niezaszkodzą Impostury Iuzem to powiedział przypierwszey Audyencyiey że wolno kurcie y Na Bożą mękę szczekać. PasPam 144v-145.
przys.
  • Wolno do Piekłá/ by chciał o połnocy/ Otworem stoi/ tá przeklęta mocy. RysProv 85.
przys.
  • ~ Im ci co wolniey/ tym się staw dolniey. RysProv 30.
przys.
  • (wariant I):
    ~ Niécoć wolno pátrz/ lécz co przystoyno. KnAd 562.
  • (wariant II):
    ~ nie pátrz coć wolno; lecz coć przystoyno. ErnHand 310.
  • (wariant III):
    ~ Nie coć wolno patrz, lecz co przystoyno. FlorTriling 123.
przys.
  • ~ Wolno było nié obiécowáć/ obiécawszy nié wolno odwołáć. KnAd 1255.
przys.
  • ~ Co wolno/ to niésmáczno. KnAd 100.
przys.
Patrz niewolno, wolny, wolen, *niewolny, niewolen.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)