POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło PAŁACZ drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło PAŁAĆ SIĘ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 12.05.2016
PAŁAĆ czas. ndk
Słowniki nie notują
Najwcześniejsze poświadczenie: 1604
Formy gramatyczne:
pałać
lp1. os.pałam
2. os.pałasz
3. os.pała
lm2. os.pałacie
3. os.pałają
lpm1. os.pałałem
3. os.pałał
ż3. os.pałała
n3. os.pałało
lmmos3. os.pałali
nmos3. os.pałały
lp2. os.pałaj
pałając
1. przen. »przeżywać silne emocje a. im ulegać«:
Rekcja: czym, od czego, z czego
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. palające modlitwy: »żarliwe modlitwy«
  • ~ Pałające modlitwy nasze Pana Boga kontentować muszą. MałpaCzłow 246.
przen. przenośnie:
  • ~ Nabrali wielkiego serca nasi z Krolewskiey mowy y samym pałali marsem do spotkania się z Nieprzyiacielem ktory ze się nie pomykał tylko stał w kroku dlatego nasi raznie myslili rozumieiąc ze albo się ich boi albo uciekac mysli albo iaki fortel stroi. HistBun 20r
2. »płonąć, spalać się; świecić się, błyszczeć; wydzielać ciepło«:
Rekcja: czym, od czego
przen. przenośnie:
  • ~ Chrystus nam iest wszytkim, ieśli ránę záleczyć chcesz, lekárstwem iest: ieśli pałasz gorączką, krynicą iest. TylkStrom 69
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. miłością pałać:
  • ~ Miłością pała Krol oblubienice... JurkPieś E3v.
fraz. od wstydu pałać || wstydem pałać (sz. zm.): »rumienić się ze wstydu«
  • ~ Stoi niewinny Abel w mocny sekwestr wzięty, wstydem pała, łańcuchy łotrowskiemi spięty. RożAPam 18.
  • ~ Sprosne widziadło, wszelkiej próżne uczciwości, Obiedwie bohatyrki do słusznej litości Przywiódszy, gniew w nich budzi, twarz pała wstydami [...]. ArKochOrlCz III 135.
  • ~ O iáko od wstydu niemiał páłáć przed Aristotelesem Eberulphus [...]. WojszOr 240.

PAŁAJĄCY
im. przym. czyn.
Formy gramatyczne:
lpst. równyM.mpałający
żpałająca
D.mpałającego
żpałającej
B.żpałającą
N.mpałającym
Ms.mpałającym
W.żpałająca
lmst. równyM.nmospałające
D.pałających
B.nmospałające
N.pałającemi
Ms.pałających
1. »przeżywający silne emocje a. im ulegający«:
  • – Ktorego oczekawacie y spieszycie się ná przyścię dniá Bożego; w ktory niebiosá gorájące rospuszczą się/ y żywioły pałájące ztopnieją. BG 2P 3, 12.
  • – Zawitay woniaiacza lilio czystosci Zawitay pałaiącza w christusowei miłosci. KodKon 101.
  • – Nie tak upały pożaru bystrego Żelazo miękczą ogniem rozpalone, Jak wstyd z panieńskiej pałajacy twarzy Roztapia serce i miłością żarzy. LubSTobPol .
  • – Niechayże on naywyższy wszech pociech Dawcá/ w tym stánie gorącą y záwsze páłájącą miedzy Wmciámi/ mym Mościem Páństwym/ wznieca miłość. DobrPol 146.
przen. przenośnie:
2. »płonący, spalający się, błyszczący, wydzielający ciepło«:
  • – Nas, którzyśmy nad tych daleko więcej na karanie Jemu zadziełali, w taką opiekę [...] wziął i z pojśrzód ognia pałającego wyrwał? NiemPam 256.
  • – Buduią im [swoim bogom] kościoły y śluby oddaią. Chwalą teź dyabły z piekłá y conterfetuią ich opásánych węźámi z ogniem pałáiącym z pászczeki. BotŁęczRel 134.
  • – Krotochwile rozmaitey zazyiem bespiecznie W ogniach będziem tancowac pałaiączych wiecznie. KodKon 88.
  • – Ni Etná pałáiąca piecmi siárczystemi/ záwsze będzie płomieńmi gorzeć ognistemi: Ponieważ y nie záwsze też ognistą bełá. OvOtwWPrzem 620-621.
  • – Dlaczego innym Kziężycom/ gwazdom pałaiącym/ dziwić się nietrzebá/ że ich oświecenia nie vstáwicznie ná swym niebie szlacheckim świecą. WojszOr 155.
  • – Cyrus vwáżáiąc nieustáwiczność Fortuny y odmienność, uczynił go wolnym od oney pałáiącey ná stosie drew śmierci. AndPiekBoh 20.
  • – Dobywszy tego páłászá, znosić będę pałaiącé gwiazdy. AndPiekBoh 5.
  • – Známi [bogami] spolnie páłájącemi świátłością zawiádowáć godzin obrotámi. AndPiekBoh 7.
  • – Te ognie wyprawne [...] pokazują się pałające i dłużej trwają i uczynią większy efekt w pożarze. PrażŚwięc .
  • – Dobył z kaletki cząstkę zawinionej Wątroby [...] I tą na wąglu pałajacym kadzi. LubSTobPol 130.
  • – Pracowitych dowcipow Imprezy w pałaiących ochłodę pożarach [...] znayduią skuteczną. MikSil 52.
Autor: PK
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)