POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło WIDZIANY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło WIDZIEĆ SIĘ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.02.2015
WIDZIEĆ czas. ndk

Najwcześniejsze poświadczenie: 1
Formy gramatyczne:
widzieć
lp1. os.widzę
2. os.widzisz
3. os.widzi
lm1. os.widzimy
widziemy
2. os.widzicie
3. os.widzą
lpm1. os.widziałem
2. os.widziałeś
3. os.widział
ż1. os.widziałam
3. os.widziała
n3. os.widziało
lmmos1. os.widzieliśmy
widzielichmy
2. os.widzieliście
3. os.widzieli
nmos3. os.widziały
lpm2. os.widziałbyś
lmmos1. os.widzielibyśmy
lpm2. os.widziałbyś był
3. os.widziałby był
widząc
widziawszy
widziano
1. »postrzegać wzrokiem«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. bibl. widzieć źdźbło w oku bliźniego, a w swoim oku nie widzieć belki: »widzieć czyjeś drobne wady, a swoich wielkich nie dostrzegać«
  • – A czemuż widzisz źdźblo w oku brátá twego/ á bálki ktora jest w oku twojem nie baczysz? BG Tt Mt 7, 3.
  • – Postrzerzesz dzbła w blizniego oku a w swym własnym Srogiey balki nie widzisz. OpalKSat 103v.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    ~ Czego oko nie widzi/ tego sercu nie żal. RysProv 16.
  • (wariant II):
    ~ Czégo oczy nié widzą/ tego sercu nié żal. KnAd 124.
przys.
  • Dálékie rzéczy vpátruiemy/ á bliskich nié widziemy. KnAd 141.
2. »zdawać sobie sprawę z czegoś; rozumieć coś w jakiś sposób«:

WIDZĄCY
im. przym. czyn.
Formy gramatyczne:
lpst. równyM.mwidzący
nwidzące
D.mwidzącego
C.mwidzącemu
N.mwidzącym
lmst. równyM.moswidzący
C.widzącym
»taki, który widzi«:
  • – A ostátek spraw Sálomonowych/ pierwszych y ostátnich/ zápisano w Księgách Nátáná proroká/ y w proroctwie Achiaszá Sylonitczyká/ y w widzeniách Jáddy widzącego/ który prorokował przeciw Jeroboámowi/ Synowi Nábátowemu. BG 2Krn 9, 29.
  • – Miecz Carski a szyie nasze gotowismy za Dostoienstwo Krola Je[g]o M[oś]ci głowy Nasze położyc, ale nietylko Bogu widzącemu wszytkie rzeczy, lecz y wszytkiemu Swiatu wiadoma była by prawda Nasza y wasza przewrotnosc, za ktorą pewna pomsta Boza nad wami wisi. PiasRel 28v.
  • – Bo i ciż sami cudzoziemcy chociaż ich oczom officit nostra liberta, że jako chorzy z uprzykrzonego łóżka wzdychają widzący zdrowego, acz simulant i łyczkiem kiełbasę z Ezopową nazywają liszką, niemogą w pismiech swoich opuścić Bolesławów, Zygmuntów, Kazimierzów i Władysławow naszych. PotWoj IVv.
  • – My Szlachta przytomni na Seymie y Woiewodztwa widzące w klar, że na iedney materyi tyle rwie się Seymow, a Oyczyzna bez rady fatis et periculis exposita tak długo zostaie, czy nie chętnie do Konfederacyi przystąpiemy? KonSRoz 82.
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wszystko widzący (sz. zm.):
  • – Lecz tayne oycoboystwo widzące wszystko wydało niebo. MikSil 185.
  • – Boć wierzę, áni ia wszystko widzący Argus, áni też Atlas samowładnący, ábym tam ná rámionách sam zátrzymał Polonum Orbem. DanOstSwada I, 11.

WIDZĄCY
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
1. »ten, który widzi«:
  • – Niéwidomy/ aliter niéwidzący/ vide Slépy. Kn 537.
  • – Notuy: że Monstrum ábo dziwowisko zowie się ztąd, że monstrat to iest pokázuie się widzącym y dziwuiącym się, bo wszyscy lubiemy pátrzyć ná dżiwowiská, dla podziwienia się [...]. AlbSekr 158.
2. »prorok«:
  • – (Przed tym w Izráelu ták mawiał káżdy/ gdy się szedł rádzić Bogá: chodźcie/ á pojdziemy áż do Widzącego: Bo ktorego dziś zowią Prorokiem/ tego przed tym názywano Widzącym.) BG 1Sm 9, 9.

WIDZIANY
im. przym. bier.
Formy gramatyczne:
lpM.mwidzian
lpodmiana złożonaM.mwidziany
żwidziana
nwidziane
D.nwidzianego
C.żwidzianej
B.żwidzianą
N.mwidzianym || widzianem
lmodmiana złożonaM.moswidziani
nmoswidziane
D.widzianych
»taki, którego widać«:
  • – Roku 1527. Kometá strászny widzian: zá ktorą Turek ziemię Węgierską plądrował. ŻędzKom C2.
  • – Bo miłosc tak wzrok bierze y tak go przydaie Ze za rzecz niewidomą widzianą vdaie [...]. ArKochOrl 8.
  • – Tedy otworzony jest Kościoł Boży na niebie i widziána jest Skrzyniá przymierza jego w kościele jego. Y stáły się błyskawice/ y głosy/ y grzmienia/ y trzęsienia ziemi e/ y grad wielki. BG Ap 11, 19.
  • – Widzi [Febus u Dafne]/ á nie dosyć iest widzieć/ y rumiáne Vstá/ chwali ręce y pálce vkazáne/ Y rámioná/ y łokcie dáley zákasáne/ Niźli do połowice/ á iesli widziáne Ktore członki nie mogły w ten czás bydź od niego/ Ieszce ie sobie zá coś rozumie lepszego. OvOtwWPrzem 29.
  • – Przywieziono mnie tesz ter[az] z Torunia Kopersztychow Rubensowych ieszcze nie widzianych [nie]mało, ktore P. Wolzogen tamze dla mnie kupił. OpalKListy 48.
  • – [Stanisław Lubomirski] z łaski Bożey nie záwiodł Oyczyzny, dał odpor ciężkiey, y ledwie kiedy widziáney ábo słyszáney Nieprzyiácielá onego mocy [...]. LubJMan 5-6.
  • – Ztąd wierzyc ze Wodzowie, y Bozy Hetmani Swięte maią Anioły: ktorzy nie widziani Wtakowych raziech zdrowe dictuią im rady [...]. PotWoj 105.
  • – [Rzeka] pod ziemię się kryie, Ze w niey zdraycá wszetecznych członkow nie umyie: Y dotąd niewidziánym ponikiem go porze? Aż nie tykána wnidzie w Syciliyskie morze. PotPocz 81.
  • – Sławna Eráfianius, Rzeká między Greki, Ktora dość trákt od swego, początku daleki, W Arkádziech uczyniwszy, wod zebránych brzemię, W otwártą ná kilká mil, nagle kryie ziemię Y znowu nie widziánem ták dáleko prądem, Wypadszy Argolickiem, w Morze wdada [!] lądem [...]. PotPocz 82.
  • – Co też ták o inszych swoim sposobem rozumiey, to iest według wschodu słońcá ná horyzont ziemski, bo nie tę godzinę, ktora iest srzednia między nocą y dniem, názywamy dniem, ále dzień właśnie rozumie się, gdy słońce widziáne być może [...]. AlbSekr 281-282.
  • – Mogliby oblegaiący [...] tak być zasłonieni od aproszowych szańcow, aby kopacze y aproszuiący się żołnierz niemogł być widziany z fortecy. BystrzInfPolem K4v.
  • – Nie dziwuie sie Grzegorz wielki Miásta owego [Jerozolimy] od Janá S. widzianego murom złotym [...] to tylko tam adoruie, że tam żadnego dobrego od brámy nie odepchną. DanOstSwada V, 7.

WIDZIEĆ
czas. niewł. ndk
Formy gramatyczne:
widzieć
widzieć było
widzieć będzie
1. »można oglądać«:
  • – Pomkniem się do Assy [...], Gdzie w cieniu oliwnym/ Meczet widzieć y łaźnię z Aqueduktem dziwnym. TwarSLeg 51.
  • – Przez cáły tydniowy dekurs widzieć było wielką woynę miedzy obrzydłym y stárym kłamcą onym/ á miedzy pobożnym Oycem Zinowiusem/ o pácholęcia onego. KalCuda 258.
  • – Ale to dziwna ze nikogo od WM Pana niesłyszec, ani P. Boboleckiego widziec obiecanego. OpalKListy 156.
  • Widzieć tu onych Oycow stárych prace wielkie w pisániu rożnych Ksiąg/ naydzie tám Biblie/ Postyle/ Kroniki/ Historye/ ięzykiem Polskim/ ále dla niedostátku y sumptu ná to ná świát nie wydáne. PruszczKlejn 49-50.
  • – […] ta i ta prawie Partyja – w grubej zostając kurzawie – Widzieć nie było, jak się sprawowała, Gdyż je wojenna burza okrywała […]. BorzNaw 115.
  • – Anatomia [tu: ekspozycja] jest publica, w której mirabilia widzieć z ludzi, bestyjej, ptastw, psów anatomie. WojszDiar 34-35.
  • – Gdzież się podziały tak wspaniałe czasy kiedy bławatne widzieć było czasy [zam. lasy]. MikSil 127.
  • – Wszystek sprzęt widzieć było, ziemia miasto łoszka, paciorki do modlenia, y instrumenta do umartwienia ciała. NiesKor II 196.
  • – U nászego X. Petra Sancta cap: 65. widzieć takich kilka herbow, w ktorych chłopiętá, czy też Panny ná instrumentách roznych dętych graią. NiesKor II 5.
  • widzieć. imperf 1) es ist zu sehen. [...] il y a à voir; il se présente aux yeux; il paroit de loin; on aperçoit de loin. [...] widzieć były gonitwy, igrzyska. [...]. T III 2527.
2. »jest na tyle jasno, że można coś zobaczyć«:
  • – […] to się stało przed rozswitem iescze nie było widziec […]. ŻółkPocz 16.
  • Widzieć (impersonale) propr. Iusz nie widzieć: iészczé widzieć/ widno/ niéwidno tu. Iusz mi niéwidno. Iusz mi nié widzieć. Vulgo dicitur: Apparet iam: iam non apparet […] Dáie się widzieć co/ pokazuie się etc. […] Widzieć tu/ iusz niéwidzieć. Parum lucis est: obscura est lux. Deficit lux: Satis lucis est […]. Kn 1244.
  • widzieć. imperf [...] 2) man kan sehen, es ist licht, es ist hell. [...] il n'est pas obscur; il est clar; il y a assez de jour; on voit clair; il fait jour. [...] mrok padał iuż nie dobrze widzieć było; ieszcze tu widzieć nie day świecy. [...]. T III 2527.
3. »można poznać«:
  • – Tu iásnie widzieć, iż w tey mierze Poeta Homerus, chwali zgodę męża y żony […]. PetrSEk 24.
  • – [...] niech mi Iego Krolewska Mość [...] każe w oczách Rzeczyposp[olitej] ná Seymie spráwić się [...] wszytkie moie tám widzieć będzie vsiłowánia, niewinszy cel tylko do przysługi Páná y Oyczyzny obracane [...]. LubJMan 115.
  • Widzieć z samego teraz skutku, iáko moię przez Páná Sobieskiego, Chorążego Koronnego smakowano Woysku ruinę […]. LubJMan 76.
  • widzieć. imperf 3) es ist zu ersehen, es ist abzunehmen [...] il se fait voir, il paroit, il est à voir, il s'ensuit [...] iuż to widzieć że nie chcesz. T III 2527.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)