POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BACZĄCY SIĘ drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BACZMAG
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 07.11.2012
BACZENIE rzecz. n
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.baczenie
D.baczenia
C.baczeniu || baczeniowi
B.baczenie
N.baczeniem
Ms.baczeniu
M.baczenia
B.baczenia
1. »czuwanie, pilnowanie, piecza, troska, nadzór«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. mieć baczenie nad kimś || mieć baczenie na kogoś, na coś (sz. zm.); mieć dozór i baczenie na coś:
  • – Prosi Jey Msc aby pod miełością Małżenską Je[go] m[o]sc Pan Podkomorzy Małzonek iey bacenia Łaskawe miał na Hieronyma Młodnickiego, y Jadwigę Małzonkę iego, dla tego osobliwie isz przerzecona Jadwiga Młodnicka obiecała dziatkom Jey Msci zMałzonkiem swym słuzyc, na co ią zawiązała błogosławienstwem Bozym. OssŻyw 6v.
  • to mieć baczenie, áby Iárzyny co máią być do chowánia; w doły, dobrze obeschłe w piasczysty grunt w kopano. HaurEk 9.
  • Miey politowánie, baczenie, i cierpliwość nademną. PisMów II 34.
  • – Báczyć, (mieć ná co Báczenie,) mam Baczenie. ErnHand 72.
  • – Prądu, hakow, zawad iákich, áby Rotman y Sternik, pilnie przestrzegał dla szwánkowánia [...] státkow, pilnowáć sztemborku, bakortu, srzotká, á mieć dozor y baczenie ná wszystkie mieyscá. HaurEk 63.
troj. mieć kogo, co na baczeniu:
  • – Według tego tedy gdzie kto stada chowa, niech i niebo i pastwiska ma na baczeniu, a zwyczajem się, który za naukę stoi, rządzi. DorHipTur .
  • – To iednák mieć ná baczeniu, że ich nie zaráz z wiosny ruszáć trzebá tym przesadzániem, álę áż odużeie w onym máłym vliku, co w nim przeżimowałá [pszczoła]. OstrorNauka A4v.
  • Mam to báczeniu/ ná piéczy/ mam oko ná to. Habeo rem antiquissimam. Kn 385.
  • – Nie w smák poszło Dworowi/ że Commercia y hándle między Anglią y Portugálią wolne ná potym będą; á przypisuie to Párlámentowi/ rozumieiąc o támtym Krolu/ że on sam z osoby swoiey/ bárdzo przyiáźliwym baczeniu ma to wszytko/ co do wygody nászego Krolá należeć może. MerkPol 113.
  • – Chłopá niedbáłego miec baczeniu, á ktoryby przez niedbálstwo, y przez iáką niesposobność nie zásiał włodárzowi raz dáć chłostę że go nie doyźrzał, á chłopu dwá rázy. HaurEk 117.
  • – IAKO rzecz kázdą w gospodárstwie trzebá mieć záwsze baczeniu, ták y koło Przędziwá, áby według czásu czáiu mieli Gospodarze y Gospodynie stáránie y pilny dozor. HaurEk 13.
troj. dawać baczenie na co:
  • ~ Czuwamy z pilnością, iako się strzedz krolow, á nie daiemy żadnego baczenia na niebespieczenstwo w ktore się sami wdaiemy. LeszczStGłos 5.
  • ~ Powinien także będzie [szulc=wójt] na wszystko, jako czujny i przezorny przełożony, pilne dawać baczenie. ŁugosZegKutrz 308.
2. »wzgląd, zważanie na kogo, co, branie kogo, czego pod uwagę; pamiętanie; szacunek, respekt«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. (mieć) baczenie na kogo, na co:
troj. Kogoś w baczeniu mieć || mieć na baczeniu coś:
3. »widzenie, dostrzeganie czego; zdolność myślenia, świadomość, przytomność umysłu«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. rozum (i) baczenie (sz. zm.):
  • – Ktorzy strácili wszystko baczenie y rozum, żądza gniewliwa rządzi ich, biiąc kto się nátrafi ná raz, nie dáiąc się nikomu náwieść ná dobre. PetrSEk 49.
  • – Iesli nie mogą tráfunkiem stánąć páłace/ kościoły/ miástá/ száty/ księgi/ listy/ y inne rzeczy w których nie ták dálece potrzebá misterstwá y sztuk rozumnych; ieszczesz świát ten z niebá y z ziemie złożony bez rozumu/ bez baczenia miał stánąć? BirkNiedz 90.
  • – Męszczyzni iako y Białegłowy tak bardzo się upiiali ze rozum y baczenie człowiecze przez wino utracali. PotPrzyp 9.
  • – Aenigmata [...] zgadniy [...] Mam rozum y baczenie/ á niewiem o sobie/ Używegom iest w mocy y wożę się w grobie. KellGram 245.
troj. (Być) przy baczeniu:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. przyjść do baczenia (sz. zm.): »ochłonąć, opanować szok«
  • ~ [Fryderyk] wszakże do pierwszego Prędko przyszedszy baczenia lepszego, Jak ze snu westchnął, a nie mogąc gadać od żalu począł często ręce składać I łzy hojnemi puścił źrzenicami Coraz na brata wzglądając oczami. BorzNaw 100.
fraz. od rozumu i baczenia odchodzić: »tracić przytomność«
  • ~ Od rozumu y dobrego baczenia odchodz[ącym]/ dobrze czynić plastr z świeżeg[o] nasienia Hanjżu[!]. SyrZiel 409.
fraz. do baczenia przywodzić: »cucić«
  • ~ Od rozumu odchodzące y szaleiące/ do pierwszego baczenia y zdrowia przywodzi [sól z pecyny]. SyrZiel 745.
fraz. baczenie zgubić: »być oszołomionym«
  • ~ Wszytkie w nim zyły, wszytkie członki drzzały[!] Baczęnie zgubił, y ledwie zyw, aze, Wszytkie burzące dziáłá ruszyc kaze. rozgniewany Miller znowu z dział potęznie biie. OblJasGór 83v.
fraz. dać się baczeniu: »oprzytomnieć«
4. »mądrość, rozum, rozsądek, roztropność«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. ku lepszemu baczeniu przyjść: »zmądrzeć, nabrać rozumu«
  • ~ Tedy Wrzesczewicz, słuszną widząc Spráwę W rzeczy to tę Noc Mieyscu ták Swiętemu Dárował, áby Mniszy ku lepszemu, Baczęniu przyszli, y Snadniey ná niego Zdáli Swoy klasztor widząc dobroć iego Obiecał czekáć do dnia na odpráwę. OblJasGór 12.
fraz. mieć z się baczenia: »mieć dość rozumu«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Pijanstwo mądremu baczenia odeimuié. KnAd 843.
przys.
  • ~ Powodzeniem ludzié spráwy miérzą/ nié mądrem baczęniem. KnAd 916.
5. »namysł, zastanowienie«:
Autor: PK
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)