POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło WYRZNIĘCIE drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło WYRZNIONY
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 02.09.2016
WYRZNĄĆ czas. dk
Słowniki: SStp, SXVI, Kn (w cyt. do hasła Jak), T III (pod hasłem Wyrzynać), L, SWil, SW, SJP (wyrznąć, wyrżnąć) notują
Formy gramatyczne:
wyrznąć
lpm3. os.wyrznął
lmmos3. os.wyrznęli
lp1. os.wyrznę
2. os.wyrzniesz
3. os.wyrznie
lp2. os.wyrznij
wyrzni
wyrznąwszy
wyrzniono
wyrznięto
1. »cięciem usunąć coś, oddzielić od czegoś; ściąć, wyrąbać, uciąć«:
Rekcja: kogo co
przen. przenośnie:
  • – Gdy tedy w tey rzeczy od Páná Bogá lekárstwá w vstáwicznych modlitwách prosił [opat Ekwicjusz]/ nocy iedney od Anyołá Páńskiego trzebionym się być widział/ w ktorym widzeniu czuł/ iż mu Anyoł wszytkę moc z członku wstydliwego wyrznął/ y ták od onego czásu był wolnym od pokusy/ iákoby płci wciele nie miał. SpInZąbMłot 15
2. »tnąc wyodrębnić coś z jakiejś całości, wystrugać, wyżłobić, wyciosać; wyrzeźbić«:
Rekcja: co; czego
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. jak(by) wyrznął: »trafnie, akurat, w sam raz; pięknie«
  • Iák wyrznął/ vide Grzécznié. Kn 231.
  • – Znać w minie, jakby go wyrznął, wystarzałe pana ojca opojstwo, w oku stryjowski świder i matactwo, w impeciku wujowskie okrucieństwwo i szarpanina, w ruchawości pani matki lubieżny i wszeteczny pochop. MałpaCzłow 214.
  • – Wyrzynam, v. m. F. wyrznę [...] iak wyrznął oycu z oczu. als wenn er dem Vater aus den Augen geschnitten wäre. il tient de son pére; il ressemble parfaitement à son pére. iak wyrznął. es ist so schön als wenn es gemahlet wäre. il est trié sur le volet; il est à manger; cela est net comme perle; il est fait à peindre [...]. T III 2732.
przen. przenośnie:
  • – Przed nim [Filipem V] Práwo o Elekcyi wolney ex Volumine legum wyrznął mieczem Piotr Krol, ztąd Petrus ab acinace rzeczony. ChmielAteny II 21
3. przen. »pozbawić życia, zabić wielu, dokonać mordów na dużą skalę«:
Rekcja: kogo co
4. przen. »zadać cios, uderzyć«:
Rekcja: co
5. przen. »wymówić, wypowiedzieć coś dobrze, wyraźnie, dobitnie; wykonać dobrze utwór muzyczny«:
Rekcja: co
2 a. 5:

WYRZNIĘTY
im. przym. bier.
Formy gramatyczne:
lpodmiana złożonaM.mwyrznięty
B.mnżywwyrznięty
N.mwyrzniętym
lmodmiana złożonaM.nmoswyrznięte
D.wyrzniętych
N.wyrzniętymi
1. »wyodrębniony z jakiejś całości za pomocą cięcia, wystrugany, wyżłobiony, wyciosany; wyrzeźbiony«:
  • – Nim na te expedicyą wyiachał Xiąze P. Hetman: wiedząc zem miał w w schowaniu swoim noz połkniony od chłopa Przytaka, i zbrzucha iego napotym wyrznięty; nastąpił na mnie, abym do kunstkamera Xiązęcia Ie[g]o msci, tak nobile Regium depositum podarowac nie zbra niałsię. VorLetSkarb 258.
  • – [...] w desce [...] wyrzniy w głąb kwiat [...] Alboli miey od Sznycerza wyrznięty [...]. SekrWyj 36.
  • – [...] czwartą stronę ulitey blisko przed tym sztuki miec będziesz z karbami oraz wyrzniętymi, dla lepszego iedney do drugiey strony przylegania. SekrWyj 80.
  • – Kto chce koł mocnieyszych R, y C, niech Młynarz rozstáwi pálce ná ich czele około srzodká, dwiemá rzędámi; áby w kole R, rząd ieden wyszszy miał pálcow 72. á niższy tákże 72. K kole zás C, áby w wyszszym rzędzie było pálcow 24. iáko w niszszym. Co będzie, gdy ták wyszszą część koła rozdzieli, po tym policzku ktory ma przystawáć do spodu wyszszey części, iáko rozdzielił części wyszszey spodek: y werznie kárbow połowicę cáłego kołá ná spodniey części, á drugą połowicę na wierzchniey: nie wrzynáiąc podziału spodniego pod wierzchnim wyrzniętym, áni wierzchniego nád spodnim wyrzniętym. SolArch 85.
  • – A ta Skoła zbudowana była stara Roku 1558 y stała przez lat sto y osmninascie iako otym Wiersze są na dedrzwiami wtey Skole przez Sebastiana Szałdrzinskiego Bakałarza iuz potym bedącego Zywieczkiego, z Concipowane, y reką iego wyrzniete, takie iako Nizey są w ktorych sie Rok spalenia iey Koscielną Liczbą w Literach pokazuie. KomonDziej 188v.
  • – Są ozdobą tego Zákonu po SS. IANIE de Matha y FELIXIE WALEZYUSZU S. RAYMUNDUS Nonnatus Kardynał, ták rzeczony, iż nie urodzony drogą náturalną, ale wyrznięty z żywota Matki swoiey zmarłey: Morano, Gofredo Anglikowie pomęczeni w Grecyi: ite[m] SS. Gwilelm Xiążę Akwitanii, Tomasz Arcybiskup Kantuaryiski, Filip Krolewicz Kastylii, Bernárd z Akwitanii. ChmielAteny II 764.
2. »taki, którego pozbawiono życia, szczególnie przy okazji zabijania wielu«:
  • – Pod Grunwaldem, gdy Niemców wyrznięto na głowę, od szlachten niemieckiego poszliśmy w tę mowę, Przedtem będąc ziemianie po polsku nazwani, Od Niemców, z nich wyrzniętych, szlachta zawołani. ZarzLudzRzecz 175.

*WYRZNIONY
im. przym. bier.
Formy gramatyczne:
lmodmiana złożonaM.nmoswyrznione
»wyodrębniony z jakiejś całości za pomocą cięcia, wyżłobiony, wyciosany«:
  • – Wszakże maiąbydz okienka choc zrzadka pobokach dla gaszenia ognia miedzy Dwiema tarcicami wyrznione podługowato. NarArch 129.
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)