POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło WYCINANIE drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło WYCINEK
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 07.01.2015
WYCINAĆ czas. ndk
Słowniki: SXVI, Kn, T III, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Słownik SStp nie notuje
Formy gramatyczne:
wycinać
lp1. os.wycinam
3. os.wycina
lm3. os.wycinają
lpm3. os.wycinał
ż3. os.wycinała
lmmos3. os.wycinali
wycinając
wycinano
1. »cięciem usuwać coś, oddzielać od czegoś; ścinać, wyrębywać, ucinać«:
Rekcja: co
2. »tnąc wyodrębniać coś z jakiejś całości, strugać, żłobić, ciosać; rzeźbić«:
Rekcja: co
przen. przenośnie:
  • ~ Wiek ludzki długa Szkoła w ktorey nasze Mozgi Wicinaią przypadkow ustawicznych rozgi Ztąd w starych doswiadczenie zdrową radę rodzi Ktorey iesli chcą słuchac nie pobłądzą młodzi. PotWoj 26
3. przen. »pozbawiać życia, zabijać wielu, dokonywać mordów na dużą skalę«:
Rekcja: kogo co; czego
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. w pień wycinać: »zabijać wszystkich, nie pozostawiać nikogo przy życiu«
  • ~ [..] Kozacy wpadłszy z zamek w pień Szlachtę y inney Kondycyi Ludzi wycinali [...]. HistBun 3-3v.
  • ~ Ogniem i mieczem pustosząc, pod Umań postępują, gdzie bez armaty i piechoty nic nie sprawiwszy (bo forteca potężna Kozakami i Moskwą dużą była osadzona), Jakubca miasteczko z kilkunastu tysięcy chłopstwa wnet dostają, a prętko potem, w dzień sam Wielkanocny Myszarowki, także potężnie Kozakami i Moskwą osadzonej, szturmem dobywają i w pień wszystko wycinają. JemPam 116.
  • ~ Samego Crasusa zywcem dostawszy, takze iako Oycu głowę, y prawą rękę uciąc, a na dwie kopie zatknąc, a potym wszytkie pozostałe Woysko iego w pien wycinac roskazał; pod ktory czas siedmdziesiąt tysięcy trupow Rzymskich iako pniow w Obozie Crasusowym naciętych naleziono. SzołHist 6v.
  • ~ Polacy tym czasem i z Siemiaszkiem, pokryli się do Fortec i Zameczków roznych, a Chłopstwo z Taborami swemi z Zonami, dziećmi i bydłami, porobiwszy sobie przy Zamkach zasieki obszerne siedzieli w Nich, gdzie Ich przez całą Zimę dobywali Kwarciani, i w pień wycinali [...]. OtwEDzieje 85-86.
  • ~ [...] a Litwa zewsząd Ich po Wsiach napadali, i w pień wycinali. OtwEDzieje 97.
  • ~ Ze zas Chrzescianow tylko 6000 Turkow zas na 50000 było, więc pomienionego Generała zabito y Woysko w pień wycinano. IntrHist 171.
  • ~ Ty Boże skoroś grzech moy zuchwały przeniknął. Zeby lud w pień wycináł, na Aniołaś krzyknął. DrużZbiór 132.
przen. przenośnie:
  • ~ Albowiem praca do wykorzenienia występków wszelkich jest najsposobniejszym instrumentem, praca wycina krzewiące się zbrodnie, pracą jak wiosłem jakim do portu szczęśliwej wieczności ojczyzny naszej bezpiecznie pomykamy. GarczAnatFil 624
4. przen. »zadawać ciosy, bić, uderzać«:
Rekcja: kogo co
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wycinać ogień: »krzesać ogień«
  • ~ Wycinam, v. m. F. wytnę [...] **wycinać, krzesać ogień. Feuer aufschlagen. faire sortir des étincelles, du feu de [...]. T III 2663.
5. przen. »robić, wykonywać coś energicznie, z werwą, pewnie, śmiało«:
Rekcja: co
1, 2 a. 4:
2 a. 4:

*WYCINANY
im. przym. bier.
Formy gramatyczne:
lpodmiana złożonaB.żwycinaną
lmodmiana złożonaM.nmoswycinane
1. »taki, w którym tnąc wyodrębniono coś z całości«:
  • – Koło S niech ma rurkę przynitowaną dla obracania rete astrolabicum bd, to jest blaszkę okrągłą płaską, miejscami wycinaną i noszącą kilkadziesiąt gwiazd jaśniejszych na pokazowanie, na którym są miejscu nieba, w którym znaku i stopniu jest słońce, wschód i zachód słońca o której godzinie, jako słońce wysokie od horyzontu, wiele godzin dnia, wiele nocy etc. SolArchB 242.
2. »taki, który został usunięty za pomocą cięcia, którego ścięto, wyrąbano, ucięto«:
  • – Bo experyencya uczy że słońce swoim ciepłem ogrzewáiąc ziemię spráwuie: że rożne kwiecia y urodzáie wydáie: drzewa owoce: minerały, y inne żywioły. W tym znáku zostáiąc te, w innym inną konstytucyą aeryi spráwuie, &c. Ze Xiężyc, gdy się ma do pełni, to y humory, paroxyzmy w człowieku inkrement biorą, morze się zwyczaynie burzy. Ze drzewa pod pełnią wycináne prędzey butwieią, y czerw ie toczy. BystrzInfAstrol 19 nlb.

*WYCINAJĄCY
im. przym. czyn.
Formy gramatyczne:
lmst. równyD.wycinających
»ten, kto coś ścina, wyrębuje, ucina«:
  • – A jeżeli by zaś ta nasza tak letka admonicyja i dyskretna na dalszy czas w pustoszeniu lasów przy rolach kmiecych leżących i zagrodach i onych na łazy wycinających, i pod wapnem palących, których nigdy na żadnę potrzebę nie zażywał ani nie zażywa oprócz brzeziny, ale onę dla reparacyi kmiecych budynków ochrania, tedy za taką zuchwałość kto by się kolwiek poważył bez wiadomości dworu one psuć, wycinać i pustoszyć, każdy będzie podlegał sto rózg i grzywien dwudziestu, a na ostatek wypędzeniu z roli i każde drzewo i najmniejsze tak zapłaci, jak jest inwentarzem przykazano jodłowe, to jest za złotych cztery. KsJaz 185.
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)