POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BYDLNY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BYDŁOKRADCA
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 27.01.2016
BYDŁO rzecz. n
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.bydło
D.bydła
C.bydłu
B.bydło
N.bydłem
Ms.bydle
bydłu
M.bydła
D.bydł || bydeł
B.bydła
N.bydły
bydłami
Ms.bydłach
1. zool. »ssaki rogate, przeżuwające z gromady parzystokopytnych, głównie krowy, woły i cielęta; inne zwierzęta domowe; hodowane dla wełny, skóry i mięsa, wykorzystywane do prac w gospodarstwie, dobytek, inwentarz; niekiedy także w lm stada tych zwierząt«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. bydło rogate (sz. zm.):
  • Bydłu rogátemu/ iáko krowom/ wołom/ kozom/ báranom dycháwicznym iest lekárstwem [marunka]. SyrZiel 806.
  • – Tákże wszystkie dziesięciny/ z rogátego bydłá y z drobnego bydłá/ wszystkiego co przechodzi pod laską pásterską, káżde dziesiąte/ będzie poświęconePánu [!]. BG Kpł XXVII, 32-33.
  • – Świetna Cyntyja, Dyjano, Latony Córko, a siostro słońca, skryj złocony Od brata promień. Bodaj cię kadzidłem Wonnym czcił Deles i rogatym bydłem. MorszAUtwKuk 249.
  • BYDŁA ROGATE. BYDŁA przy Folwarku Rogátego tyle chowáć, ile dla dwoiákiego może pozytku karmia y Pasza wystárczyć. HaurEk 27.
  • – Tamze na Węgrzech wszelki był dostatek, Woysku Win, Miąs, bydeł, roznych rogatych y inszych rzeczy. DrobTuszInf 8.
troj. chlewne bydło (sz. zm.):
  • Chlewnego Bydła przy Folwarku nie wiele chowac, bo lepiey mieć mniey á tłustego, ánizeli stádámi á chudego. HaurEk 114.
  • Bydłu w szelkiemu ták Obornemu, Owczárnemu, Chlewnemu, iáko y Stáiennemu dodawáć potrzebá, bo w tym Miesiącu chudnąc zwykło. HaurEk 116.
  • – O Lekárstwie temu Bydłu Chlewnemu. W To koryto, gdzie im Młoto, Wywárzyny, álbo pomyie leią, włożyć lisią álbo psią suchą płowę. HaurEk 34.
  • – Chlewy dla chlewnego bydła nie bardzo dobre. InwKal I 321.
troj. bydło robotne (sz. zm.):
  • – Dobyték/ vide Robotne bydło. Kn 129.
  • Bydło robotne do noszenia/ jáko kon/ muł/ wielbłąd/ etc. Animalia veterina, Jumentum [...] Saumthier [...]. DasHünDict Pp iijj.
  • – Po pracach dziennich zmordowany Orac [...] robotne bydło, do Obory zagnawszy od poczinku [!] y folgi uzywa. HerbOr 390-391.
  • – Przy tymże gospodarstwie odbiera tenże Wojciech od Wawrzeńca bydło robotne, to jest wołów parę po lat piąci, koni parę był odebrał nie bardzo dobrych. ActScabVet 111.
  • BESTES de somme, de voiture, de charge. Jumenta, orum [...] BYDŁO robotne ciężarowe do iarzma. DanKolaDyk I, 192.
troj. bydło oborne (sz. zm.):
  • – Owiec w doieniu przypilnowáć, ktorych trzy rázy ná dzień według zwyczáiu doić: báránki młode odsadzáć: toż się ma rozumieć y o innym obornym bydle, ktorym pokrzyw dla buynego mleká dodawáć. HaurEk 104.
  • Bydłu w szelkiemu ták Obornemu, Owczárnemu, Chlewnemu, iáko y Stáiennemu dodawáć potrzebá, bo w tym Miesiącu chudnąc zwykło. HaurEk 116.
  • Bydłá obornego przestrzegáć áby nie záchudzáć. HaurEk 88.
troj. bydło nierogate (sz. zm.):
  • Bydła tak rogatego, jako i nierogatego ani owiec, ani koni nic a nic nie masz. InwKal I 103.
  • Nierogate bydło alias świnie: maciurek 4, wieprzak jeden, stadnik jeden, od nich prosiąt rocznych 6, prosiąt latosich 16. InwKal I 772.
troj. jałowe bydło (sz. zm.):
  • – Zostało tedy na oborze jałowego bydła: jałowic dwuletnich 2, wolców trzeletnich 4, wołów robotnych ratajskich 4, koni robotnych klacz 3 tylko. InwKal I 231.
  • – Inwentarz dworski: wołów do roboty 36, podjezdków 10, źrebiąt 4, krów 12, bydła jałowego 24, cieląt takroczniech 5. InwKal I 388.
troj. bydło domowe (sz. zm.):
  • – Czemu zwierz dziki ktory iest iednego rodzaiu iednakiey się też farby z drugiemi rodzi? To idzie [...] iż żywność ma iednakową ktora humorow nie odmienia, co się oboie nie trafia bydłu domowemu. TylkRoz 267.
  • – Nie tylko domowemu bydłu szkodziło robactwo to, ale leśnemu zwierzu. ZawiszaPam 361.
troj. bydło drobne (sz. zm.):
  • – Tákże wszystkie dziesięciny/ z rogátego bydłá y z drobnego bydłá/ wszystkiego co przechodzi pod laską pásterską, káżde dziesiąte/ będzie poświęconePánu [!]. BG Kpł XXVII, 32-33.
  • – Już ja więcej czabanów rogatych na wasze Ani bydła drobnego nie pożonę pasze. ZimBSiel 133.
troj. [Bydło] owczarne:
troj. bydło paktowe:
troj. bydło wełniste (sz. zm.):
  • Wéłniste bydło/ iáko owcé. Lanicium [...]. Kn 1234.
  • BESTES à Laine. Lanigerum pecus [...] BYDŁO Wełniste. DanKolaDyk I, 192.
troj. [Bydło] ciężarowe:
troj. bydło czwórnogie:
troj. bydło bezrozumne:
troj. bydło dojne:
troj. bydło podolskie:
troj. bydło robocze:
troj. [Bydło] stajenne:
troj. bydło trzodne:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. kogo jak(o) bydło gnać: »gonić, ścigać«
  • ~ [...] Im się mniey Turcy takiey spodziewali zdrady Tym ich wiecey zginęło: tym sprosniey uciekli A Niemcy ich iak bydło, gnali kłoli siekli [...]. PotWoj 113.
  • ~ Onic to ludzie oni cosmy ich tą niwą Sto razy, iako bydło; szablą gnali Krzywą [...]. PotWoj 161.
fraz. żyć jako bydło (przez pasterza) (sz. zm.):
  • Żyjem przez tak długi czas jako bydło przez pasterza. NiemPam 233.
  • Iáko [...] bydło żyć będziecie/ nie wiedząc gdzie iść/ co czynić/ y czego się trzymáć. StarPopr 12.
fraz. biegać z bydłem: »zaspokajać popęd płciowy w określonym czasie«
fraz. brać bydło: »zaspokajać popęd płciowy w określonym czasie«
  • ~ Trägt denn diese Kue oder nicht? A tá krowá cielna/ czyli nie? Ich bin der meinung/ denn sie hat mit dem Viehe gelauffen. Ták rozumiem/ bo bráłá bydło * biegáłá z bydłem. VolcDial 130v.
fraz. jako bydło za kim chodzić: »bezkrytycznie postępować jak ktoś inny, bezmyślnie naśladowac kogoś«
fraz. kto [jest] jako bydło do obory gnany z pola:
fraz. co jako bydło do domu gonić:
  • ~ Iák bydło ie [jelenie] do domu gonią, doią, nábiał zbieráią, wielką ztąd máiąc intratę. ChmielAteny I 474.
fraz. za czym jako bydło iść:
  • ~ pożądliwością tylko iáko bydło idą/ co miło to czyniąc/ á wierzgáiąc ná to co boli. StarPopr 30.
fraz. nabrać czegoś jak bydła: »nabrać bardzo dużo, ogromną ilość«
  • ~ Nabrano tedy tego iak bydła. PasPam 97v.
fraz. kogo jako bydło gdzie napędzić:
  • ~ Nasi jak się pomknęli i wsiedli na nich [Turków], tak ich jak bydło w Dunaj napędzili. DyakDiar 82.
fraz. kogo jako bydło przeganiać:
fraz. jak bydło ryczeć:
fraz. tylko czyje [są] bydła: »komuś się dobrze powodzi, ktoś jest szczęśliwy«
fraz. kto jak bydło [jest] gdzie wpędzony:
fraz. zajmować kogoś jak bydło na rzepie:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Lepiey iest więcey mieć łanow niźli dworow: więcey bydłá ná oborze niźli szat w komorze. PetrSEk 12.
przys.
  • ~ Przyidzie May/ przedsię bydłu day. RysProv XIII, 7.
przys.
  • Dáléko páś świnié/ bydło/ od ogrodá/ zboża. KnAd 142.
przen. przenośnie:
  • – Nie bądźcież iáko koń/ iáko muł/ ktorzy rozumu nie máią/ bądźcie iáko bydło rozumne Dawidowe. BirkNiedz 64
  • – Akteon-jeleń dał gardło na łowie, Rogi zostały na rynku w Krakowie; Psi zjedli pana nieszczęsnym przypadkiem, Rogi Warszawa wzięła po nim spadkiem [...] gdzie się dwór zabawi, Rogi wnet na łeb gospodarzom wstawi; A zaraz poznać to rogate bydło: Trudno się w worze ma zataić szydło. MorszAUtwKuk 117
2. »zwierzęta w ogóle, stworzenia, istoty żywe«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. nieme bydło I:
troj. leśne bydło:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. kogoś jak(o)(by) bydło rzezać (na ofiarę):
  • ~ To záczym rozumieiąc mniey się śmierci strzeże/ Ktora ich tym niesytsza iako bydło rzeże. TwarSLeg 48.
  • ~ Spiących Pogan, iak bydło przez gardziele rzezą. PotWoj 145.
  • ~ Dał Bog ze przeoczywszy one wszytkie sidła rzezałes ich iakoby naOfiarę bydła. PotWoj XVIIv.
fraz. jako bydło rznąć:
fraz. kogoś jak bydło na ofiarę siec:
  • ~ Gdy świszczenników, chociaż do cerkwi uciekli, Przy ołtarzach, jak bydło, na ofiarę siekli. Ze krew z tułowów sciętych wypryskała, Nieraz oczy Przeczystej w obrazie zalała. ZimBSiel 151.
3. ekspr. »obelżywie, pogardliwie o ludziach«:
4. ekspr. »posąg Mahometa«:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)