POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BOJOWY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BOKOWY
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 23.10.2012
BOK rzecz. m
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.bok
D.boku
boka
C.boku
B.bok
N.bokiem
Ms.boku
W.boku
M.boki
D.boków
C.bokom
B.boki
N.bokami
Ms.bokach
1. »prawa albo lewa strona tułowia człowieka lub zwierzęcia«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. podle boku: »przy boku, przy sobie, pod ręką«
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. podeprzeć boków I: »zaspokoić głód, łąknienie; dodać sił, wzmocnić«
fraz. bokami świecić: »być biednym, obdartym«
  • ~ Bokámi świeci, iákby z niewoli, Głod niedostátek, áż głowa boli [wielbiciel Wenus]. CompMed 413.
fraz. chwytać się za boki (od śmiechu) (sz. zm.): »śmiać się serdecznie, do rozpuku«
  • ~ Krotochwila [...] Tym/ komu rádá w domu/ ták hoynie częstuie/ Ze się iedni zá boki wstrząśnione chwytáią./ A drudzy się iuż dobrze nie po rozpukaią. MorszHRoz Cv.
  • ~ TENIR [...] Chwytać się zá boki od śmiechu. DanKolaDyk II, 534.
fraz. wziąć po boku: »ponieść porażkę, klęskę«
fraz. boki rozpierać śmiechem: »śmiać się serdecznie, do rozpuku«
  • ~ Co powaznieyci boki rospiráią w Ławách az Smiechem czasęm rozmáwiaią Znáć nie o Bogu, bo sámá postáwá Z Sámy ich Cery, y z oczu wydáwá. OblJasGór 143v.
fraz. boki podpierać trzęsąc śmiech: »śmiać się serdecznie, do rozpuku«
  • ~ Wnet y Wrzesczewic (bo tusz zarasz blisko Przy Generale miał swe stanowisko) Trafił ná zarty, dla Ktorych asz boki Podpirał trzesząc smiech w sobie głęboki. OblJasGór 138.
fraz. trzymać się za boki od śmiechu: »śmiać się serdecznie, do rozpuku«
  • ~ COSTE' [...] Trzymał się zá boki od śmiechu. DanKolaDyk I, 376.
fraz. zarywać bokiem: »poruszać się w sposób zmuszający innych do ustępowania z drogi, znamionujący hardość, pewność siebie«
fraz. komu boków zmacać: »obić kogo«
fraz. bokami robić II: »o człowieku: być skrajnie zmęczonym, wyczerpanym; z trudnością łapać oddech na skutek takiego stanu fizycznego«
  • ~ Tem czásem Sułtan czynił/ co człowiecze Y co te ziemskie czynić mogły siły: Więcey nie może/ pot z krwią z niego ciecze/ Bokámi robi / y thnie w oney chwili [sułtan zmęczony walką]. TasKochGoff 249.
fraz. bokami robić III: »o człowieku: żyć w biedzie, niedostatku«
  • ~ Á będzieżli się też godziło nic nie mowiąc, odewsi do wsi włoczyć? bokami robić? nic nie odpowiedziawszy brać? MłodzKaz IV, 170.
fraz. dzierżyć się za boki: »śmiać się serdecznie, do rozpuku«
fraz. podeprzeć boki II: »oprzeć ręce na bokach w sposób znamionujący pańską postawę, władczość, pewność siebie«
fraz. wyjść komu bokiem: »obrócić się na złe, zaszkodzić komu«
fraz. bokami robić I: »o zwierzętach: poruszać gwałtownie bokami wskutek głębokiego oddychania, spowodowanego zmęczeniem«
  • ~ Koniowi na Rupie albo [kiedy] bokami robi Gorczyce utrzec. GrodzMisc 188a.
fraz. chwytać się za boki:
  • ~ Krotochwila [...] Tym/ komu rádá w domu/ ták hoynie częstuie/ Ze się iedni zá boki wstrząśnione chwytáią./ A drudzy się iuż dobrze nie po rozpukaią. MorszHRoz Cv.
fraz. (Kogo) chwytać za boki (sz. zm.): »o strachu: opanowywać«
  • ~ Nákoniec wszyscy vciekli wzawody/ A strách ie gonił/ y chwytał zá boki. TasKochGoff 336.
  • ~ Gdzieź z Dyámentu sen mię ukowány Uiął ták/ żebym przespała tę trwogę/ Prożno zá boki chwyta strách w przemiány/ Oczuli zmrużyć y powlec co mogę/ Iuż ták dokończę. TwarSDaf 81.
fraz. Komu pookładać boki: »zbić kogo«
fraz. Komu boków kijmi wybadać: »obić kogo«
fraz. (Komuś) boków przypiec (sz. zm.): »zmusić /(kogoś)/ do mówienia przypalając /(komuś)/ boki«
  • ~ Złapawszy iuz kogo bokow przypieczono. PasPam 102.
  • ~ A zwłászczá gdy iescze pomięniwszy kogo, strászą, grożąc, powiedz po dobrey woli, bo powiesz po niewoli, kiedyć bokow przypieką. WisCzar 77.
  • ~ Ty zebyś zbierał, chował, skarb swoy iák nayściśli? O tobie złodziey: ábo zboycá, pewnie myśli, Ten żebyć wydárł? ieszcze: żebyć przypiekł bokow, Támten, żeby cie cicho, obnáżeł z tłomokow. PotPocz 120.
fraz. chodzić wziąwszy się pod boki: »poruszać się oparłszy ręce na bokach, w sposób znamionujący pańską postawę, władczość, pewność siebie«
fraz. chodzić pod boki podparłszy się: »poruszać się oparłszy ręce na bokach, w sposób znamionujący pańską postawę, władczość, pewność siebie«
fraz. podjąwszy boki chodzić: »poruszać się oparłszy ręce na bokach, w sposób znamionujący pańską postawę, władczość, pewność siebie«
fraz. darmo tłoczyć z boku na bok łoże (sz. zm.): »nie móc spać w nocy«
  • ~ Ty sam nie spisz za wszytkich, nie dasz zemgnąc oku Wielki Hetmanie: darmo tłocząc na bok z boku Twarde łoze. PotWoj 41.
  • ~ Alec beze snu zeszła mu [Artaxiasowi] dzis cała [noc], Y darmo tłoczy zboku nabok Łoże. PotSyl 117.
fraz. chodzić bok o bok:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Chłop ná chłopá/ kiedy wedle boku płochá. RysProv II, 8.
przys.
  • ~ Kto spada z wysoká/ nátrąca boká. KnAd 401.
przen. przenośnie:
  • – Dokazuie [czart] iednak pospolicie tego/ że wżdy iáką kłodę iaką [...] kobylinę wytnie/ ktorą lubo cale do zbawiennego kresu/ przeyścia nie zagrodzi: wszakże ták ie często zamuli/ y zatrudni/ iż ledwie z wielką odwagą dobrze ná darszy bokow/ człowiek się przedrze. BujnDroga 46-47
  • – Vskoczy [Rambald] w stronę/ á miecz piorunowy Vderzył w filar przy moście kámienny. Skry/ y kámienie poszły pod obłoki/ A zdraycę zimny mroz viął zá boki. TasKochGoff 177
  • – Wiele iest ludzi ktorych nieprzywykła Praca WObozie: chorobami iuz zaboki maca. PotWoj 85
2. »prawa albo lewa strona przedmiotu lub określonej przestrzeni; zewnętrzna strona bryłowatego przedmiotu, krawędź«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. z boku:
  • – Ten w zad siecze, ten w oczy ten go [Rugiera] z boku kole. ArKochOrl 61.
  • – Tu Niemiec rozbrátány ku wam w oczy zmierza/ Tu Morze od pułnocy/ tu hárdy Przymierza Niedotrzyma Moskwicin: Tatry wiszą z boku/ A z tełu się okrywa w krwawym Mars obłoku. TwarSLeg 17.
  • – I teraz tedy - zrazu nie chcąc nagle Nadymać wiatrem na rozpięte żagle, Tylko wolnym tchem - ten nasz niełaskawy Eolus z boku mało ruszał nawy, Tak że i przez dzień, i przez nocną chwilę Nie wiem, jeśliśmy uśli całą milę. BorzNaw 177.
  • – Tosz wy z Czoła ia z boku wsiędziem prawi [Chodkiewicz] na nie [na pogan]. PotWoj 102.
  • DE COSTE' [...] Z BOKU z strony nie prosto ukośnie. DanKolaDyk I, 376.
troj. w bok:
  • W bok im [mieszkańcom krainy Mongazji] basierscy i nahajscy mieszkają. NiemPam 180.
  • – Zając klucz dwojako czyni, albo w zad, a dopiero z tamtąd w bok [...] albo zaraz w bok. OstrorMyślTur 9.
  • – Przetoż i to zaraz postanowiono było [...] aby w ciągnieniu żaden z pod chorągwie ani w przód, ani w bok swawolnie pod gardłem nie wyjeżdżał. DembPrzew 57.
  • – Ja piszę do Króla Jmci, żem gotów wszystko uczynić; ale że mi wozy nie przyszły, pojadę gdzie w bok Lublina i tam na wojsko i wozy czekać będę. SobJListy 113.
  • – Sad w bok domu obszerny, drzewami różnemi zaszczepiony i zasadzony. InwKal I 572.
  • – Mysląc iednak y tam że Szwed za nim maszeruie, rzucił Się w bok Czarnecki ku Płockowi. HistBun 45.
  • – Rano mszy wysłuchawszy u Benedyktynow w Kosciele nie było nic raritatis ieno wielki a ztaroswiecki iechalismy tedy na popas godzin cztyry troche w Bok ziachalismy do Miasta Sendeni gdzie się Krolowie wszyscy chowaią. SobTDzien 40.
  • – Tegoż [dnia] błąkaiąc się Pocztarz przez kilka dni piiąc w bok z iachauszy zgościńca zgubił Iuki zlistami. SapADiar 35.
  • BUT [...] Z CELU w bok, głupie, lekomyślnie [!]. DanKolaDyk I, 240.
troj. na bok:
troj. w boku:
troj. po bok:
troj. atlański bok:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. na coś poglądać z boku: »spoglądać na kogo nieufnie, spode łba«
  • ~ Wtym się bachmat sunie I już z wałachem pruskim równa skronie I głowę z głową, a prawie po oku Srożąc sięna się poglądają z boku. BorzNaw 168.
fraz. bokami robić IV: »być intensywnie eksploatowanym, wyczerpywanym«
fraz. bokami robić V: »tu: poruszać się gwałtownie, ze wszystkich sił«
  • ~ Morze bokami robi, waląc piaski strychem, I najdalej dziesiątym zawsze sięga sztychem. PotFraszBrück I 369.
fraz. w bok skoczyć: »zdradzić kogo«
  • ~ Chcesz-li, abym się kochał w tobie wiernie, Przestań tych figlów, bo chociaż niezmiernie Kocham, jednak w bok natychżemiast skoczę, Jak zdradę zoczę. MorszAUtwKuk 252-253.
fraz. spojrzeć na kogoś z boku: »spojrzeć na kogo nieufnie, spode łba«
przen. przenośnie:
  • – Oto iák głowę niesie pod obłoki/ Nawyższey Pálmie Pháryiskiey podobne/ Iáko się szerzy/ y rospiera boki/ Podbiwszy pod się lásy inne drobne [drzewo bobkowe]. TwarSDaf 122
3. mat. »odcinek łączący dwa sąsiednie wierzchołki wielokąta; odcinek łączący dwa punkty oznaczające baszty obronne na planie fortecy«:
4. »miejsce położone w pewnej odległości od kogo czego; odosobnienie, ukrycie«:
5. przen. metonimicznie »człowiek; zbiorowisko ludzkie, grupa«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. doprowadzić do boku czyjegoś:
  • ~ Iuz ze ich doprowadz y do boku krola Io MSCi. PasPam 172.
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. alienować kogo od boku czyjego (sz. zm.): »oddalić, odprawić kogo«
  • ~ Odebrałem List [...] przez Kozłowskiego muzykanta mego przeszłego ktorego mnie odsyła ponieważ nieodpowiednie Odjechał alienowawszy od Boku swego. SapADiar 6.
fraz. czyjegoś trzymać się boku (sz. zm.): »być blisko kogoś, stale mu towarzyszyć, asystować«
  • ~ Kozdy wswą kozdy wnogi. Oprocz niektorych a bardzo Nie wielu poczciwych y dobrych Senatorow y Panow ktorzy albo Panskiego trzymali się Boku albo Woyska. PasPam 133v.
  • ~ Tego tylko chcę po wás/ abyście się tylko boku mego trzymaiąc/ mym przykladem [!] odwáżnie czynili. BujnDroga 247-248.
fraz. alienować się od boku czyjego: »odjechać od kogo, opuścić, zostawić kogo«
  • ~ Pisałasię rozna Expedycya przez Pana Gerlacha douilna kturysię alienował od Boku mego. SapADiar 77.
fraz. rezydować przy boku czyimś (sz. zm.):
  • – Widzę Freqvencyią Ich MSCiow Panow Senatorow przy boku WKMSCi Rezyduiących. PasPam 146.
  • – Tegoz Roku August II Krol Polski y Xiąze Saskie z Polskiey do Saxoniey odiachał, za Ktorym Iasnie Wielmozny IMPąn Franciszek Wielopolski Starosta Krakowski a Pąn na Zywczu Dziedziczny tamze poiachał, y Kielka Niedziel Residował przy boku iego. KomonDziej 228.
fraz. garnąć się do boku czyjegoś: »pragnąć stale towarzyszyć komu, być do czyjejś dyspozycji«
  • ~ Siłaz się ich garnęło do Boku Panskiego. PasPam 133v.
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. strach chwyta kogoś za boki: »ktoś się boi«
  • ~ Nákoniec wszyscy vciekli wzawody A strách ie gonił/ y chwytał zá boki. TasKochGoff 336.

O BOK
w funkcji przysłówka
Formy gramatyczne:
»w pobliżu, blisko«:
  • – ROSKOSZ wesoła páni w złotorytey szácie Idzie iáko paw stroyna. [...] ROSPUSTA stára pani tuż iey o bok stoi/ I wszystkie swoie fochy swoim trybem stroi. MorszHRoz Av - A2.
  • O bok/ pobocz komu idę/ siédzę. Ad latus alicui sedeo, assideo alicui [...]. Kn 554.
  • – Wpotrzebie woienney rowny wSliachectwie Sliachcicowi tilko obok stanąc ma a plebeusowi zadnemu miedzi sliachtą Stawacsie obog [!] niegodzi tylko miedzy Czeliadzia Sliachecką. TrepNekLib 11v.
  • – Przystawowie dway s prawey, trzeci z lewey strony obok Ich Mm, Ich Mc sami we srzodku miedzi niemi, a za Ich Mciami młodz iechali. PiasRel 43.
  • – Panowie Posłowie nazwyczaynym mieyscu tuz u wschodu gdzie Posłowie inni zsiadac zwykli, zsiedli z koni swoich. Na wschodzie idąc obok Przystawowie z Ich Mcmi. PiasRel 43-43v.
  • – Zaczym iemu [Antoniemu Christianowi Lettowowi] do mnie obok siedzącemu pic przyszło. VorLetSkarb 76.
  • – Giną Xiążętá/ z gminem Miłościwi/ Niewinne dziatki/ Stárcowie Sędziwi/ Corki obok z Mátki. KochProżnLir 111.
  • – Gdy się vspokoi nitká z kulką, náznácz ná rámieniu SF, przy N, drugi punkt pod nitką właśnie o bok pierwszemu punktowi, nie wyżey, áni niżey. SolGeom II 4.
  • – Dostatni, grzeczny, z nosem szlachcic sporym, siadł na bankiecie obok z senatorem. PotFraszBrück II 378.
  • – Odciąg wprzod Całe, o bok gdy frákcyie máią, Ktore z osobná podle, swoię Restę dáią. SolGeom III 119.
  • – W ten sposob sporządziwszy pompę czworográniástą, vżywánie iey będzie podobne pompom okrągłym, ile do robienia rękoieścią TV; iednák w tych dwoch rzeczách rożne: że laská ZS, nie we srzodku rury zostawa, ále o bok trąby QP y że tłok odpefgb nie nád pokrywką kłotki BCEFG osádzony, ále pod nią wypycha wodę z kłotki do trąby. SolArch 146.
  • – Niech będą dwie rury P, R, obok stoiące podle siebie. SolArch 150.
  • – Na drugiey linii KB, weźmiy od spodu, gdzie się poczyna gárá, calow połpiętá; á od tego punktu po linii KB przebież cyrklem otwartym ná trzy cale, aż do siedmnastego razu; żeby dziury po linii KB, nie przypadáły obok z dziurami linii NM ále przeciwko odległości tych to dziur linii NM. SolArch 16.
  • Obok chcemy przykupic y murowac Się musim dla tego y tę kamienice pretenduiem mieć. SapADiar 129.
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. o bok z kimś chodzić: »być komu równym«
  • – Niech o bok, niech zárownie, ztworzenie z-Ztworzycielem nie chodzi. MłodzKaz II, 114.
  • – Wiemy ze wodz ludu Bożego, ieden był tylko Moyzesz, á czemusz wyście Ludu Izráelskiego, przyczyta się i rękom Moyzeszowym i rękom Aáronowym? [...] ten Aáron., o bok teraz z-tobą [Mojżeszu] chodzi, dzielą między wámi sławę, in manu Moysi et Aaron, w-ręku Moyzeszá i Aároná. MłodzKaz I, 46.
  • – W Swiętey Ewangelyi, naprzod się miánuie Oblubieniec, dopieroż Oblubienicá; á ieżeli nie byłá Oblubienica kondycyią rowna Oblubieńcowi, postáremu nie tráktował iey iáko służbisty iákiey, coby się to zá niem włoczyć miáłá, ale o bok z niem chodziłá. MłodzKaz IV, 525.

BOKIEM
w funkcji przysłówka
Formy gramatyczne:
»mimo kogo czego, w pewnej odległości od kogo czego, z lewej lub prawej strony kogo czego; na lewą lub prawą krawędź czego«:
  • – Wpráwiwszy iednę z onych glyniánych miseczek, w on vl, (ktorą bokiem będziesz kłádł) [...] wpráwisz zátwory. OstrorNauka Ciijv.
  • – Myśliwczyk interim swory zebrane w troki sobie uwiąże. Bo łowczy po wywarciu zaraz sobie bokiem psów z charty swemi pojedzie, a bakałarz za uczniem. OstrorMyślTur 49.
  • – Szereg się żowie, gdzie ieden podle drugiego bokiem do siebie, álbo o łokieć stoią. FredPiech B6.
  • – A my na ich żal sporo popływamy i Hyl miasteczko bokiem omijamy. BorzNaw 43.
  • – Zamoyski zatym barziey Vrazony Za nan wypuscił Ferdyment cisniony Ktory acz prawym pominał go bokięm Tym pilniey zanim Sporszym dązy Krokięm: Y tusz tusz bięząc w iego ropy wpada. OblJasGór 125.
  • – Z Koreckim Xiązęciem przebrawszy się gdzieś bokiem w Tysiącu Ochotnika niespodzianie Oboz Chmielnickiego napadli. HistBun 6.
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)