POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BICZYSKO drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BIĆ SIĘ
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 01.09.2014
BIĆ czas. ndk
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
bić
lp1. os.biję
2. os.bijesz
3. os.bije
lm1. os.bijemy
bijem
2. os.bijecie
3. os.biją
lpm1. os.biłem
-m bił
ja bił
2. os.-(e)ś bił
3. os.bił
n3. os.biło
lmmos3. os.bili
lm2. os.bijcie
bito
1. »zadawać razy, ciosy, smagać, chłostać; karać«:
Rekcja: co || w co || (na) kogo; (czym)
2. »uderzać, walić«
Rekcja: w co; (czym)
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. bić w bęben (sz. zm.):
  • ~ Mieszkał przy niej [Rynald u Matyldy] do tąd/ áż poczęto W ogromny bęben bić ná wschodzie słońcá. TasKochGoff 18.
  • ~ Biię w bęben/ vide Bębnię. Kn 31.
  • ~ Hetman wielki ma się też ruszyć ku Lublinu, Tylko czeka, aby mu co przybyło gminu. Zaciągi są w Lublinie w Żydowskiej ulicy: W bębny biją i babią pijący w piwnicy. EksRokLub 114.
  • ~ W Mieście nagwałt biią w dzwony w bębny lud się sypie na bulwark. PasPam 69.
  • ~ Kto co zwojuje albo wydrze śmiele [...] Wtenczas - jak w święto - w huczne bębny bije. LubSTobPol 68-69.
troj. w bębny i trąby bić:
  • ~ Żeby rodzicy płáczu ich [dzieci] wrzeszczących nie słyszeli/ w bębny y trąby bić kazáli/ y wrzask wielki sámi czynili. StarKaz 592-593.
3. »nacierać zbrojnie, atakować, zabijać kogo w walce, mordować; pokonywać, zwyciężać«:
Rekcja: kogo, co || na kogo, co || ku komu || przeciwko komu
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. bić bataliję:
  • ~ Że się jednak zanosiło, żeśmy mieli bić batalię, zatrzymałem się, prosząc przecię zaraz po potrzebie o permisję. SobJListy 132.
4. »zabijać bydło, zwierzynę; zarzynać«
Rekcja: co
5. przen. »sprzeciwiać się, występować przeciwko komu, czemu«
Rekcja: na kogo, co || przeciw(ko) komu, czemu || ku komu czemu
6. »strzelać, razić z różnych rodzajów broni; ciskać czym; także o piorunach«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. z armaty bić:
  • ~ Pod same śniadanie z poranku Poczęto bić z armaty wielkiej bez przestanku. ZimBSiel 165.
  • ~ Chmielnicki [...] za zdrowie Królewskie z Harmat bić kazał. HistBun 26.
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. bić alarmo:
  • ~ Nieba kołowroty na horyzont nasz patrzają życzliwe, Wszędzie na wojnę dodają ochoty, Bijąc allarmo w puzany krzykliwe. KochWiedTur 6-7.
troj. na bark koń bije: »wierzga«
troj. blask bije:
  • ~ Ale wyszedszy Bohatyr Skrzydlaty Od Ktorego blask bił zSwiecącey száty Gniewliwy, głosem zawołał surowie: Dom to tu Bozy, nie Giełda Łotrowie, O cięmni Ktorzy błądzicie w iasności O niewdzięcznicy tey sliczney wieczności. OblJasGór 144v.
  • ~ [...] idzie [Tobiasz] alić niespodzianie Czuje, że jakiś nowy blask w oko mu Bije [spotkanie z aniołem]. LubSTobPol 94.
  • ~ Czemu gdy kto chce spác kryie się od świátłá? Gdy blask w oczy biie, mozg do oká posyłá swoie pomocy do widzeniá, zaczym zmysł się ten uciszyć nie moze czego do spánia potrzebá. TylkRoz 285.
  • ~ Blask śliczny bije/ od sámey szyie: Piersi dotyka/ pod pas sie zmyka. KellGram 245.
  • ~ Dodáie uśpioney Sen wdzięku twarzy, á dla odrzuconey Z gorącá száty, od piersi y szyie Alábástrowey: blásk ná koło bije [o Wenerze]. ClaudUstHis 49-50.
troj. w jeden cel bić: »jednego pragnąć«
troj. bity taler (sz. zm.): »talar całkowity, w jednej sztuce, w jednej monecie«
  • ~ Dano tedy kozdemu po Taleru bitem w rękę. PasPam 151.
  • ~ Za owę Nowinę dałmu dziesięc bytych talarow na przepicie. PasPam 188.
  • ~ Dostał kupic wołu dobrego za bity talar dwa Marki Dunskie. PasPam 54v.
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. na gwałt bić w dzwony:
  • ~ W Mieście nagwałt biią w dzwony w bębny lud się sypie na bulwark. PasPam 69.
fraz. na bark (koń) bije (sz. zm.): »wierzga«
  • ~ Biie na bark. RysProv I, 6.
  • ~ Na bark koń biie [...] Calcitro est equus his. Kn 441.
  • ~ koń ten na bark biie. dieses Pferd schlägt mit den Vorder-Füssen. ce cheval régimbe, rüe des piez de devant. T III 24.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    ~ Gdy piéska biią/ i léwék się boi/ ábo/ léwék się niéch boi. KnAd 231.
  • (wariant II):
    ~ Gdy piéska biią/ i léwék się boi/ ábo/ léwék się niéch boi. KnAd 231.
przys.
  • Kto się wádzi/ á nie biie/ Obiecuie/ á nie dáie/ Powiada/ á niewie. Táki niepewny chłop. ŻabPol B3.
przys.
  • Nie o to ią bito/ że chodziłá w żyto/ ále że domá nie sypiáłá. RysProv X, 2.
przys.
  • Dwá rázy Zoná mężá biłá/ raz że ogorki łupił/ a drugi raz/ że iábłek nie łupił. RysProv III, 5.
przys.
  • I bábá zá murem biié. KnAd 1062.
Autorka: JCh
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)