POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BÓBR drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BÓJ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 15.02.2015
BÓG rzecz. m
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.bóg
D.boga
C.bogu
B.boga
N.bogiem
Ms.bogu
W.boże
M.bogowie
D.bogów
C.bogom
B.bogi
N.bogami
Ms.bogach
1. »istota najwyższa«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. daj Boże:
troj. bibl. bóg Abrahamowy || bóg Abrahamów:
  • – PRzetoż posłowie szli z listy od Krolá y od książąt jego po wszystkim Jzráelu/ y Judzie/ z rozkazániem Krolewskim/ mowiąc: Synowie Jzráelscy/ náwroćcie się do PANA Bogá Abráhámowego/ Jzáákowego/ y Jzráelowego/ á on się náwroci do ostatkow/ ktore z was uszły z rąk Krolow Assyryjskich. BG 2Krn 30, 6.
  • – A iż umárli zmartwychwstáną/ y Mojżesz pokazał przy onym krzu/ gdy zowie PAná Bogá/ Bogiem Abráhámowym y Bogiem Jzáákowym/ y Bogiem Jákobowym. BG Łk 20, 37.
  • – Książętá narodow przyłączyły się do ludu Bogá Abráhámowego: álbowiem Boże są tarcze ziemskie: z kąd on zacnie jest wywyższony. BG Ps 47, 10.
troj. dzięka (Panu) Bogu (sz. zm.):
  • Dźięka Bogu vide Chwałá Bogu. Kn 162.
  • – [...] teraz wszędzie Bogu Dzięká! Pokoy [...]. ErnHand 310.
  • dźięka Bogu Gott sey Danck. Dieu soit loué; graces à Dieu. T III 308.
troj. dla Boga:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. na P. Boga spuścić coś: »Bogu cos polecić, przestac się czyms martwić, kłopotać«
  • ~ Temu dawszy pokoy bo się iuz to raz na P Boga spusciło wracąm się do owego z wdową komplementu. PasPam 222v.
fraz. przez miłość Boga:
fraz. daj Boże szczęście || daj Panie Boże szczęście:
fraz. daj (Panie) Boże szczęśliwie: »zwrot wyrażający życzenie powodzenia, pomyślności«
  • ~ O miławczyce z Buglowem [Bieglowem] z kontraktowałęm [...] Zaraz tedy od trzech kroli wywozilismy tam zboza A obuięlismy day Boze Szczęsliwie od Srzodoposcia. PasPam 226v.
  • ~ Rok Panski 1677, Day panie Boże Szczęsliwie obuiąłęm Olszowkę y Brzescie per Arendam na 7 lat. PasPam 248v.
fraz. da Pan Bóg:
fraz. chwałę Bogu oddać:
fraz. oddać się Bogu:
fraz. bogu oddawać rachunek:
fraz. z łaski Boga: »zawdzięczając Bogu«
fraz. panu Bogu ducha oddać:
fraz. żal się Boże:
fraz. jedź z Panem Bogiem:
fraz. za łaską (Boga): »zawdzięczając Bogu«
fraz. panie Boże mu odpuść:
fraz. mieć nadzieję w (Panu) Bogu: »ufać Bogu«
fraz. boga wyświadczać się imieniem: »brać Boga na świadka«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys. od przysł.: Panu Bogu świeczkę i diabłu ogarek.
  • Ani Bogu świeczki ani komu inszemu [diabłu] ożoga. PasPam 285.
2. »bóstwo«:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. przewielebny w Bogu:
troj. bóg jest brzuch || brzuch jest bogiem:
troj. wielebny w Bogu:
troj. do Boga uciekać się:
  • ~ Do Boga tylko [cesarz austriacki] uciekał się modlitwami A Polakow wyglądał. PasPam 276.
troj. bóg bogaty:
troj. bóg Ziemski: »o władcy Imperium Osmańskiego«
troj. bogu niech będzie chwała za coś (sz. zm.):
  • Bogu niech będzie chwałá zá niewypowiedziány dar jego. BG 2Kor 9, 15.
  • – [...] tego samego herszta Wzięto pierszego dnia […] zac[o] niech chwała naywyszemu Bogu będzie zewpierszym terminie zganiono bezpieczenstwo onitak a Pan Bog inaczey. PoczOdlPam 34.
troj. niech kogoś Bóg zachowa czegoś:
  • ~ Chorowałęm periculosissime [bardzo niebezpiecznie] [...] niech mię Bog miłosierny takiey drugiey zachowa okazyiey. PasPam 257.
troj. niech Bóg broni:
troj. niech Bóg będzie pochwalony za coś:
troj. niech komuś Bóg da wieczne odpocznienie:
  • ~ Pochowałęm go [ojca] w krakowie u karmelitow na Piasku Niech mu Bog da wieczne odpocznienie w krolestwie swoim. PasPam 249.
troj. niech Bóg czyjejś duszy miłościw będzie:
troj. niech mi Bóg będzie świadkiem:
troj. niech Bóg da komuś wiekuistą światłość:
  • ~ Czeladnik Moy [...] Vmar kturymi był barzo wygodny ypotrzebny zacomu niech Bog da Wiekuistą Swiatłosc [...]. PoczOdlPam 28.
troj. niechaj będzie Panu Bogu cześć i chwała (sz. zm.):
  • – [Ks. Skarga] nabożeństwu ktore teraz do tákiey doskonáłości przyszło (z czego niechay będzie Pánu Bogu cześć y chwałá) wielkie pobudki podał [...]. BirkSkar 12.
  • Pánu Bogu niechay bedzie cześć y chwałá ná wieki/ że nie odniosł nieprzyiaciel pociechy/ iákiey się spodziewał [...]. BirkRus 12.
troj. niechaj mi Bóg mił będzie:
troj. niechaj kogoś Bóg skarze:
  • ~ [Szlachta] Słucha iak zaiąc bębna rychło Wici Trzecie Kazą zbroyno kazdemu w swym stawac Powiecie. I na one Tatary, niechay ich Bog skarze O samey ciągnąć wodzie, y twardym sucharze [...]. PotWoj 50.
troj. niechaj kogoś Pan Bóg błogosławi:
  • ~ Ciebie zacnego y miłego Kawalera, niechay Pan Bog błogosłáwi tu łáską swoią, á potym onym żołdem z niebá, ktory koroną zowie Páweł święty [...]. BirkOboz 8 nlb.
troj. niechaj czyjaś dusza z Panem Bogiem wiecznie króluje w niebie:
  • ~ [...] pozegnał się z tym swiatem Iasnie Wielm[ożny] ImPan Podskarbi Wielki Koronny [...] ktorego dusza niechay z Panem Bogiem wiecznie kroluie wniebie Amen. DrobTuszInf 56.
troj. niech komuś (Pan) Bóg błogosławi:
  • ~ [...] małzonka moia porodziła syna [...] Niech mu Bog błogosławi, aby ros na chwałe iego swiętą [...]. VorLetSkarb 111.
  • ~ [...] wydałem Curkę moię miłą Florencyo Katarzynę Tuszynską wStan Swięty Małzenski za IMSCi Pana Irzego Maliczewskie[go] [...] ktorey niech Pan Bog Błogosławi zcałym domem iey [...] DrobTuszInf 40.
troj. niechaj komuś Pan Bóg poszczęści:
  • ~ Niechayże nam sam Pan Bog poszczęści/ Tobie Jezu będziem śpiewáć części [...]. ŻabSymf F2v.
troj. lamentacyja Boga:
troj. jako się Bogu podobało:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. tak nam Panie Boże dopomóż i jego niewinna męka: »formuła przysięgi«
  • ~ Tego wszystkiego Io kMSCi P.N.M. dotrzyma y my dotrzymamy. Tak nam Panie Boze dopomoz y iego niewinna Męka. PasPam 213.
fraz. tak mi Panie Boże dopomóż:
fraz. pan Bóg (kogoś) zachował:
fraz. broń Boże:
fraz. strzeż Boże: »zwrot wyrażający przestrogę przed czym; oby tak nie było; nie daj Boże«
  • ~ Niezałuyciesz Panie konia bo to o wielką rzecz chodzi Strzesz Boze. Potrwozyc Woysko y krola dla naszych zartow. PasPam 238v.
fraz. powracaj z Panem Bogiem:
fraz. kto w Boga wierzy:
fraz. jako się Bogu podobało:
fraz. zabij kto w Boga wierzy:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Kto się ludzi nie wstydzi/ ten się y Bogá nie boi. RysProv C3v.
przys.
  • ~ Kogo Bóg dziś zafrasuje,to jutro go umiłuje. PasPam 265.
przys.
  • ~ Dla pokoiu tę broń noszę/ O ktory cię Boże proszę. RysProv III, 3.
przys.
  • Day Boże dobrą broń mieć/ á nigdy iey nie vżywáć. RysProv III, 8.
przys.
  • – To iest prawdziwa przypowieść Chłop strzela a P Bog kule nosi Bo na taki ogięn nalezało tam z polowę z koni spaść. PasPam 107.
przys.
  • Chłop nosi proch/ á Pan Bog kulki. RysProv II, 3.
przys.
  • – Niéwstydliwy. Psu oczy przédał. Ni wstydu ni Bogá. KnAd 716.
przys.
  • Wszytko Bogu podobna, choć człeku nie zda się Wrobel proso ogánia: Wilk bárány pásie. PotPocz 147.
przys.
  • (wariant I):
    – Musiał rozum ustępować wiadomości według onego, że wszytko u Pana Boga podobno etc. NiemPam 308.
  • (wariant II):
    Wszytko podobno v Bogá. RysProv 82.
przys.
  • ~ Gdzie Pan Bog kościoł buduie/ tám diabeł káplicę stáwi. RysProv IV, 4.
Autor: SPas
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)