POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło CEMER drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło CENCHRA
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 07.02.2015
CENA I rzecz. ż
Warianty fonetyczne: CENA I, *CZYNA I
Słowniki: SStp, SXVI, Kn (cena), SWil, SW, SJP notują
Słowniki: T III (cena ), L (?) nie notują
Formy gramatyczne:
M.cena
D.ceny
B.czynę || cenę
N.ceno || ceną
Ms.cenie
B.ceny
1. »określona w pieniądzach lub ich równoważnikach wartość materialna«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. cenę podnosić (sz. zm.): »zwiększać wartość, wyżej cenić«
  • ~ Cudze kráie umieią w to, dla pożytku Rzeczypospolitey, potrafiać, iż podczas podnoszą ceny w monecie, podczas zniżą. PetrSEk 20.
  • ~ Cenę podnoszę/ więcey podáię w tárgu/ Pretium augere [...] Pretium amplifico [...]. Kn 61.
  • ~ Cenę podnoszę vrzędownié/ Imponere grauiùs pretium [...]. Kn 61.
fraz. idzie wzgórę cena (sz. zm.): »coś drożeje«
  • Idzié wzgorę cená zboże. v. Drożéié. Kn 240.
  • Cená wzgorę idzié [...] Crescit pretium rerum venalium. Kn 61.
fraz. być w cenie II: »popłacać«
fraz. mieć cenę: »popłacać«
fraz. skoczyła cena: »coś zdrożało«
  • ~ Skaczę/ aliter. Skoczyło zboże ábo [skoczyła] cená/ poszło wzgórę/ v. Drożeię/ Cená 3. Kn 999.
fraz. cena wskoczyła wzgórę: »coś zdrożało«
fraz. spuszczać cenę: »obniżać wymierną wartość«
  • ~ Spuszczam cenę/ v. Cenę spuścić. Kn 1055.
fraz. cenę spuścić: »obniżyć wymierną wartość«
  • ~ Spuszczam cenę/ v. Cenę spuścić. Kn 1055.
fraz. cena się podniosła: »wartość czego została zwiększona, coś zostało wyżej wycenione«
fraz. podniesienie się w większą cenę: »zwiększenie wartości czegoś, wycenienie czegoś wyżej«
fraz. upada cena: »coś znacznie tanieje«
  • ~ Vpada cená/ vide Cena vpádłá. Kn 1192.
fraz. cena upadła: »coś znacznie potaniało«
fraz. cena stoi: »coś nie zmienia wartości«
  • ~ Cená stoi/ ábo stoi co w cenié/ Constitit pretium [...]. Kn 61.
fraz. stoi cena w mierze: »coś nie zmienia wartości«
  • ~ Stoi cená w-miérzé/ v. Cená. Kn 1069.
fraz. stoi co w cenie: »coś nie zmienia wartości«
  • ~ Cená stoi/ ábo stoi co w cenié/ Constitit pretium [...]. Kn 61.
fraz. w wysoką cenę wynieść: »podrożyć«
  • ~ Żupnik [...] nie tylko że suchedniową sól stanowi ślacheckiemu zatrzymuje, ale beczkową sól w tak wysoką cenę wyniósł, że beczkę soli na własną potrzebę ślachecką i po zł 12 płacić muszą. AktaKrak II/2 487.
fraz. dostawać po cenie: »tanio kupować«
  • ~ Ninaczym nam nieschodziło zywnosci wszytkiego czego potrzeba poceniesmy dostawali. ŻółkPocz 40.
fraz. być w cenie I: »być cenionym, mieć wysoką wartość«
fraz. cenę zniżyć: »obniżyć wymierną wartość«
  • ~ Cudze kráie umieią w to, dla pożytku Rzeczypospolitey, potrafiać, iż podczas podnoszą ceny w monecie, podczas zniżą. PetrSEk 20.
fraz. ceny upuścić: »obniżyć wymierną wartość«
  • ~ Pana W-dzica Rawskiego miec tam WMMPan bendziesz wLu[bli]nie na pirszą sessią. Ztym componas o Czerniew ktorego [ro]zumiałbym ceny raczey vpuscic, nisz nadebrac na przeda[nym] Hamrze. OpalKListy 58.
fraz. ustąpić ceny: »obniżyć wymierną wartość«
  • ~ To napisawszy przydam co [mię] wielce solatur ze WMMP. wrozisz albo sobie obiecuiesz faci[lem] w przedaniu tych Łubnic. P. Podskarbiego, y ze znacznie vst[tą]pi podaney onych ceny. OpalKListy 58.
fraz. w jednej cenie z kim czym chodzić (sz. zm.): »mieć równą wartość«
  • Jedno i dobrych, i złych szczęście psuje Czysty z nieczystym w jednej cenie chodzi. LubSTobPol 47.
  • – Wiem, że niegdy ták droga Kleopatry byłá Perła, że w iedney cenie z iey Páństwem chodziłá. DamKuligKról 34.
fraz. w wielkiej cenie chodzić: »być cenionym, mieć wysoką wartość«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Cená w mieszek nie idzie. RysProv II, 5.
przen. przenośnie:
  • – Swoiego cenę Sądu, nadobną z sobą uwozi Helenę. ClaudUstHis 154
  • – Nie táką się przed w-schodnym świátem Perskie álbo Arábskie skárby zászczycáią ceną. PisMów II II, 383 [373]
  • – DO KRAMARKI [...] Widzę tu twarde kamienie, Jako w sercu, tak i w cenie, Przecięż bądź tańsza. MorszAUtwKuk 69
2. »wartość, znaczenie społeczne lub moralne, waga, szacunek, poważanie«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. być (u kogoś) (jakiejś) ceny || być (u kogoś) w (jakiejś) cenie: »mieć (dla kogoś) (jakąś) wartość«
  • – Wazą bogactwa. Vide. Bogactwa teraz w cenie. ManTobPhr 214.
  • – Ták ná potym ludziom ná insze fluxy zaleciła/ że y teraz w niemałey cenie iest tá wodá. SykstCiepl 132.
  • – Rowną tedy będąc mężowi, ma też mieć o tym pilnieysze stáránie. Gdy mowię rowną, nie rozumiem według ceny, ale według godności. To iest, trochę insza w godności gospodárskiey, ácz w cenie, to iest, że iest [żona] człowiekiem, iáko y mąż iednáka. PetrSEk 53.
  • – Rozdział XIX. W jakiej cenie są Elearów męstwa wołoskie, i czemu o nich w dyaryuszach głucho. DembPrzew 49.
  • – Dziś podłey ceny [...] iest Spártá. OvOtwWPrzem 626.
  • – Nie potemu pachołek ze mnie abym kilkąnastą tysiecy miał gratificari komu, ktore u mnie hoc statu rerum w wielkiey Cenie. OpalKListy 395.
  • – Muza u mnie w przedniey cenie, A po niej zdrowie, potym dobre mienie. ZimSRoks 67.
  • – Pewnie by ma stała Sława po dziś dzień i jeszcze by trwała Cnota w swej Zcenie! jeszcze by mię znali Panną, co mi się przedtym zalecali. BorzNaw 187.
  • – W miłości w jednej są cenie Mowa i chciwe pojrzenie. MorszAUtwKuk 12.
  • W takieyzeto Wołosza unas będzie cenie Ze w niepotrzebne iarzmo tey woyny nas wzenie. PotWoj 226.
  • – Gorzałczysko unich nim nay bardziey Smierdzi tym w wiekszey iest Cenie. PasPam 166.
  • – Cicero już zá czásow swoich baczył że nowe Szláchectwo w lekkiey cenie było. GdacPan 2.
  • – Czasciby, chrześcijanie! [...] Prywaty, ktore sobie szacować drożej, Porzuciwszy na stronę, jąć się o dom Boży - Bo ten większej daleko powinien być ceny. PotFraszBrück I 574.
  • – Kędy nie z ksiąg, w małej tam już nauka cenie, lecz się jej uczą żacy oczyma po ścienie. PotFraszBrück II 13.
  • – / tá Rzecz wielkiey Wagi, (Ceny). ErnHand 381.
  • – Kędy zacnych Familiey rozrodziwszy wiele, W nich sobie, nieśmiertelney, sławy gniazdo ściele Y nie tylko na ziemi, ále tey iest ceny, Ze go widzim ná Niebie, między Fenomeny. PotPocz 172.
fraz. miewać coś w jakiejś cenie: »nadawać, przypisywać czemuś jakąś wagę, wartość«
fraz. chować coś w jakiejś cenie: »nadawać, przypisywać czemuś jakąś wagę, wartość«
fraz. mieć jakąś cenę: »nadawać, przypisywać czemuś jakąś wagę, wartość«
fraz. dojść (jakiejś) ceny (sz. zm.): »osiągnąć jakąś wartość«
  • – Ten rytm [...] Bądź gdzie w kącie poleży, bądź do prasy pójdzie, Bo niewiem jakiej ceny, ile polski, dojdzie. GrochWiersze 277.
  • – Gdziezby Muze Sármáckie doszły takiey Ceny? Zeby mogły ukoić gładkimi Kámeny/ Sercá zapámiętáłe Mieszkańcow pod ziemnych. TwarSLeg 1.
fraz. nie mieć ceny: »być ogromnej wartości«
fraz. w jednej cenie chodzić: »mieć równą wartość«
fraz. za cenę czegoś: »płacąc czymś, spełniając coś za coś«
fraz. mieć coś w jakiejś cenie: »nadawać, przypisywać czemuś jakąś wagę, wartość«
3. mat. »wielkość«:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
Autorka: KS
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 20.04.2011
CYNA rzecz. ż
Warianty fonetyczne: CYNA, CENA II, *CZYNA II
Słowniki: SStp (cyna, cena), SWil, SJP (cyna) notują
Słowniki: SXVI (?), Kn (cyna ), T III (cyna ), L (?), SW (?) nie notują
Formy gramatyczne:
M.cena || cyna
D.czyny || cyny || ceny
B.cenę || cynę
N.cyną
Ms.cynie
B.cyny
Etymologia:
niem. Zinn
1. »rodzaj metalu«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. cyna angielska (sz. zm.):
  • – Kontryfał/ cyná przédnia ábo Angiélska/ Stannum Anglicanum nobilissimum [...]. Kn 300.
  • – Kontryfał/ cyná przednia ábo Angielska. Stanum Anglicanum. SzyrDict 119.
  • – Nie bez jawnej nadobną pannę ktoś przyczyny, Póki nowa, przyrównał do angielskiej cyny%: Niechże na nię aby raz sztukę mięsa włoży, Jak żywo się jej kucharz już nie dochędoży; Niechaj ją wiechciem w nocy, niech szoruje we dnie, Co dalej, to cieńczeje, co dalej, to blednie. PotFrasz4Kuk I 361.
  • – Do ołowiu roztopionego wrzuć uncyą iednę kontryfału, czyli cyny Angielskiey. BystrzInfRóżn Y1.
troj. cyna przednia:
troj. lawter cyna: »czysta, szczera cyna«
troj. cyna płatkowa:
2. »przedmioty z tego metalu«:
Autorka: KS
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)