POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło CHŁODZIĆ SIĘ drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło CHŁOPAĆ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 06.09.2016
CHŁOP rzecz. m
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.chłop
D.chłopa
C.chłopu
chłopowi
B.chłopa
chłop
N.chłopem
Ms.chłopie
W.chłopie
M.chłopi
chłopy
D.chłopów
C.chłopom
B.chłopów
uż. nosob.chłopy
N.chłopy
chłopami
Ms.chłopach
1. także zbiorowo »człowiek mieszkający na wsi, utrzymujący z się z uprawy ziemi, rolnik, pańszczyźniany albo kmieć, również robotnik, wyrobnik, szczególnie wykonujący ciężkie prace fizyczne; człowiek niskiego stanu, poddany, wasal«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. chłop prosty (sz. zm.):
  • – Masz li być złem popem/ ráczey bądź prostem chłopem. KnAd 482.
  • – Kto się szláchcicem urodzi/ á nie żyie przystoynie iáko wokácyia iego niesie [...] ten szláchectwo swoie máże/ y sromotę przodkom swoim czyni/ sam zá chłopá prostego nie stoiąc. StarKaz II, 509.
  • – Vyrzysz iuz nie tylko Woyska, ále [y g]romády Chłopow prostych z roznych Stron trzodámi ná zburzę[nie n]ieustrászonych murow zpędzone. OblJasGór 1.
  • – Z Siewierszczyzny były z Ruskich krain zaDnieprskich prostych chłopow siły edwadziescia tysięcy siekier. DrobOpow 172.
  • Nayprostszemu chłopu, Dosyć zostáć Szláchcicem ieszcze od Potopu. PotPocz 130.
  • – Wielu álbowiem iest niedoskonáłych lekárzow, ktorzy leczenia tey choroby [dworskiej] podeymuią się, á náwet y báby, chłopi prości, żydzi, etc. CompMed 406.
troj. wyszły chłop (sz. zm.):
  • – Tegoż [dnia] odebrałem List od Im pana Alexandrowicza Stolnika Grodzienskiego, ktory się upomina o Chłopow Extradycyą z Kobrowcow do Dereczyna wyszłych upraszaiąc o wydanie onych. SapADiar 118.
  • – Naręce ImPana Nieciszewskiegoposłałem kopią Regestru wybranego podymnego, bydła, Swiń, Owiec, koz, y wyszłych Chłopow. SapADiar 167.
  • – Wyprawiłem Żyda [...] dla wypytania się w Kalwarij y tam daley in Circumferentia wyszłych Dziedzicznych Chłopow zDobr moich. SapADiar 20.
troj. zbiegły chłop:
troj. chłop wieśniak:
troj. chłop wiejski:
troj. chłop ze wsi:
troj. chłop dziedziczny (sz. zm.):
  • – Wyprawiłem Żyda [...] dla wypytania sie w Kalwarij y tam daley in Circumferentia wyszłych Dziedzicznych Chłopow zDobr moich. SapADiar 20.
  • – Tegoz [dnia] pisałem do IP. Bułcharyna Dzierzawcy Czeszeykowskiego Vpraszaiąc aby Ziskał Chłopow tamecznych Dziedzicznych kturzy pod roznemi Osiadłosć swoię przyieli. SapADiar 9.
troj. chłop gruby I:
troj. chłop roboczy:
troj. chłop robotny:
troj. luźny chłop (sz. zm.):
  • – Karczma bywała, z której dawano fl. 1, teraz jej nie masz, piwo lozny chłop za nadgrodą szynkuje. OpisKról 32.
  • – Na insze lata, gdyby się chłop luźny albo poddany trafił, wolno będzie ichmościom jemu ten ogród dawszy, insze ogrody w polach jako to consuetudo obtinuit erigere. InwKal I 614-615.
troj. chłop rolnik:
troj. własny chłop (sz. zm.):
  • – Anno 1657 [...] niezmierne rabunki, najazdy cierpieliśmy od chłopow własnych naszych. CedrPam 12.
  • – Nikomu nie zwykłem bronić wydania własnych chłopow parendo Legi et Iustitiae. RzewKor 39.
troj. cudzy chłop (sz. zm.):
  • – Powrocilismy nazad z Łoznik do Wilna, wtych Łoznikach nie ma więcey nad Siedmiu Chłopow y to cudze. SapADiar 101.
  • – Ieżeli memu chłopu byłoby wolno przenieść się do sąmsiada, mogłbym się zapewne spodziewać, że cudzy chłop przy takiey powszechney wolności, przyidzie do mnie na iego mieysce. LeszczStGłos 104.
troj. chłop carski:
troj. chłop doroczny:
troj. chłop hospodarski:
troj. chłop hosudarski:
troj. klasztorny chłop:
troj. królewski chłop:
troj. chłop leśny:
troj. nieszlachetny chłop:
troj. chłop szarwarkujący:
troj. chłop szlachcic:
troj. chłop wieczysty:
troj. wielki chłop:
troj. miejski chłop:
troj. pan z chłopów:
troj. chłop z rodu (sz. zm.):
  • – Golieniowski beł z rodu chlop w Iarzabkach o tęm pod Iarzabkoski opis. TrepNekLib 104.
  • – Czechowski nazuałsię [...] chłop zrodu. TrepNekLib 58v.
troj. chłop z urodzenia (sz. zm.):
  • – Brzezinski [...] chłop iest zurodzenia y niedowiedzie te[g]o aby mialby[ć] Sliachcic. TrepNekLib 42.
  • – Udaiesię zasliachcica, ale iescze y iednego niewidziałem choc zurodzenia iawny chlop, ktory na ski nazuałsię, zeby do swey familiey chłopskiey miałsie przyznac. TrepNekLib 45.
  • – Sliachcicęm zwal się ale ie[go] osoba chlopęm grubym z urodzenia oznaymowała go TrepNekLib 83v.
troj. chłop poddany:
troj. chłop wolny:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. zakładać chłopa:
fraz. chłopa zapomóc:
fraz. osadzać chłopa:
fraz. chłopa stanowić:
fraz. w chłopy się obracać: »o szlachcie: zamieniać się w chłopów, degradować się społecznie«
fraz. założyć chłopa (sz. zm.):
  • Záłożyć iednak chłopá może, zá słuszną ratią, y własną potrzebą iego, á záłożywszy z nowego odebráć, áby się ná tę drudzy chłopi nie spuszczáli wygodę. HaurEk 65.
  • Chłopá ktorego y iáko záłozyć. HaurEk 65 marg.
fraz. w chłopy iść: »o szlachcie: zamieniać się w chłopów, degradować się społecznie«
fraz. pójść w chłopy: »o szlachcie: zamienić się w chłopów, zdegradować się społecznie«
fraz. kogo w proste chłopy postrzyc: »uczynić kogo swoim poddanym, wasalem«
fraz. chłopa na pana sadzać: »czynić z poddanego pana, wynosić do władzy człowieka niskiego stanu«
fraz. w chłopy obrócić (szlachtę): »uczynić chłopem«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Chłop rádby co tydzień Woytá/ co miesiąc Vrzędniká / á co rok inszego Páná miał. RysProv II, 5.
przys.
  • Ieśli Szláchcic/ Szláchciánkę niech poymuie/ Ieśli chłop/ chłopównę. DobrGram 567.
przys.
  • Chłop ná nowe buczno każé/ sporo piié. KnAd 62.
przys.
  • Chłopi ná wsi/ á żacy w szkole odmiánie Przełożonych bárzo rádzi. RysProv II, 5.
przys.
  • Kiy ná chłopy/ żelázo ná szláchtę. RysProv VII, 10.
przys.
  • Labor, Chłop, Auaritia, Pop. RysProv VIII,1.
przys.
  • Námaż ty chłopá másłem/ przedsię on dziegciem śmierdzi. RysProv XI, 4.
przys.
  • Zyzność chłopá czyni śmiáłego/ zuchwáłego. KnAd 62.
przys.
  • Nié ládáś chłop/ pisarz/ etc. KnAd 610.
przys.
  • Z klechy Pleban/ z chłopá Pan/ z niedołęgi żołnierz. łzi gorę wybijają. ŻabPol A2.
przys.
  • Dryiá w Szmiglu koniá wygráłá/ á chłopá obieszono. RysProv III, 4.
przys.
  • Koń Turek/ chłop Mázurek/ czápká mágierká/ száblá Węgierká. RysProv VI, 4.
przys.
  • Chłopá ná Páná nie godzi się wsadzáć. RysProv II, 9.
przys.
  • Sędziá co dáry bierze/ Vrzędnik co z chłopy bráta. Niepewni są. ŻabPol B3.
przys.
  • Lepiey być dobrem chłopem/ niż złem popem. KnAd 482.
przys.
  • Máli być ládá iákim Popem/ lepiey że będzie dobrym chłopem. RysProv VIII, 9.
przys.
  • Masz li być złem popem/ ráczey bądź prostem chłopem. KnAd 482.
2. także zbiorowo »człowiek, mężczyzna, kochanek, mąż; żołnierz«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. chłop w chłop || chłop w chłopa: »najlepsi, najwspanialsi mężczyźni, żołnierze«
fraz. chłop jako drąg: »duży, wysoki mężczyzna«
fraz. jako dudy chłop: »mężczyzna nieenergiczny, oklapły, rozleniwiony, niedołęga«
fraz. chłop jako dąb: »silny, wysoki mężczyzna«
fraz. chłopie!: »poufała forma zwracania się do mężczyzny«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Serca męskiego chłopá miłuią. ManTobPhr 159.
przys.
  • Więcey się chłop tego boi/ co bespiecznie w kroku stoi. RysProv I4v.
przys.
  • Konia chromego/ Psá leniwego/ Chłopá piiánego. Iednákie pożytki záwsze. ŻabPol A3v.
przys.
  • Kto się wádzi/ á nie biie/ Obiecuie/ á nie dáie/ Powiada/ á niewie. Táki niepewny chłop. ŻabPol B3.
przys.
  • Do Białeygłowy grzeczney nie trzebá gospodarzá furyatá, Melánkolika/ chłopá marnego. ŻabPol B3v.
przys.
  • Chłop ná chłopá/ kiedy wedle boku płochá. RysProv II, 8.
przys.
  • Kos ná kosá/ chłop ná chłopá. RysProv VI, 4.
przys.
  • Zły chłop od Zony. RysProv XVIII, 6.
przys.
  • Z kárłow wyrosł/ á chłopá nie dorosł. RysProv XVIII, 8.
przys.
  • Chłop na klaczy iéździ/ á kláczé szuka. KnAd 52.
przys.
  • Chłopá korcem nié miérzą. KnAd 63.
przys.
  • Pies przy kości, chłop w miłosci, nie rad towarzyszowi. JaśDict 117.
przys.
  • Chłop nosi proch/ á Pan Bog kulki. RysProv II, 3.
przys.
  • Iedná bábá kámień do studnie w wáli/ a dziesięć go chłopow nie dobędzie. RysProv Cv.
przys.
  • Kot nié łowny/ chłop (ábo żak) nie mowny/ często głodny. KnAd 360.
przys.
  • Chłopá łákomego/ Woru dziuráwego/ Gościa bez-wstydnego. Nigdy nie nászycisz. ŻabPol C1.
przys.
  • Chłop ma być iáko násiekány kiy. RysProv I, 10.
przys.
  • Pánná ochędostwem/ Dobry chłop męstwem/ Doktor náuką Máią pięknie stanąć. ŻabPol A2v.
przys.
przys.
  • Wino chłopá obáli. KnAd 148.
przys.
  • – To iest prawdziwa przypowieść Chłop strzela a P Bog kule nosi Bo na taki ogięn nalezało tam z polowę z koni spaść. PasPam 107.
3. ekspr. »chłopiec, syn«:
4. »figura mężczyzny występująca w herbie, rzeźbie itp.«:
1 a. 2:
#
Patrz chłopas, chłopaszek, chłopciuch, chłopczak, chłopczysko, chłopek, chłopiec, chłopięcina, chłopina, chłopisko, *chłopislaus, chłopiszcze, *chłopnik, chłopowsko, chłopus.
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)