POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BARAMKA drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BARANECZEK
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.01.2016
BARAN rzecz. m
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.baran
D.barana
C.baranowi
B.barana
N.baranem
Ms.baranie
W.baranie
M.barany || barani || baranowie
D.baranów
C.baranom
B.barany || baranów
N.barany || baranami
Ms.baranach
W.barani
1. »samiec owcy; jagnię; zwierzę ofiarne w judaizmie Starego i Nowego Testamentu oraz w religiach starożytnej Grecji i Rzymu«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys. od przysł.:
  • (wariant I):
    ~ Báránie nie mąć wodą. RysProv I, 2.
  • (wariant II):
    ~ [Poseł Jakub Zieliński do wezyra Hussejma] Nie natoc to nie nato, te wasze zawody Ale tak się zda; nie mąc, zebaranie Wody My iako się raz Boskiey poruczyli dłoni Mamy pewną nadzieię; ze nas ta obroni. PotWoj 133.
przys. od przysł.:
  • (wariant I):
    Chodzi iák owieczká/ á tryksa iák Báran. RysProv A3v.
  • (wariant II):
    Chodzi iák owieczká, á tryka iák báran. WojnaLust 263.
przys.
  • – Zgodá miedzy námi/ iák Wilkom z Bárány. RysProv XVIII, 1.
przys. od przysł.:
  • (wariant I):
    Mow wilku pácierz/ á wilk/ Owcá/ Báran. RysProv VIII, 10.
  • (wariant II):
    – Ninacz niedba [Osman] naSwiecie: ninacz nie pamięta Iuzby sobie przegraney znami zyczył raczy NiszPokoiu [...] Chociasz tak wiele razy od naszych ukarąn Mow Wilku Pacierz, a on przecię owca, barąn Chce się bic do upasci y umierac nizli Traktowac. PotWoj 169.
przys.
  • – Winien mu/ iák báran wilkowi. KnAd 711.
przys.
  • (wariant I):
    Cáły báran (ábo cáła kozá) i wilk syt niéch będzié. KnAd 55.
  • (wariant II):
    – Dać [ma lekarz] receptę z Galena, ty mu z Miechowity I tak będzie i baran cały i wilk syty. ZbierDrużWir I I, 34.
przys.
  • Miłuié go/ iák wilk báráná. KnAd 506.
przen. przenośnie:
  • – [W satyrycznym liście do wyższego duchownego luterańskiego, w którym autor donosi o bijatyce w zborze podczas nabożeństwa] Waszej wielłebności sługa i baran Matyjasz Doliwski, kantor zboru ewanjelickiego. DolBitKontr 311
  • – Iż powiedziano Piotrowi ś. Pasce Agnos pasce oues, tedy nie tylko/ do łodzi kościołá Chrystusowego [...] zábrał Zydy/ iáko owieczki wybráne [...] ále też wprowádził y bárány/ to iest pogáńskie narody. StarKaz II, 120
  • – Oto masz hárdego człowieká/ iest pásterzem báránow bárzo zuchwáłych/ to iest wiátrow. BirkNiedz 37
  • – Káżdy z drogiey duszy/ Do oney to budki/ Bieży wziąwszy dudki. Chcący widzieć Páná/ Oddáie Báraná: Ná kozłowym rogu Krzyczy gwoli Bogu. ŻabSymf C3 - b
2. »mięso z barana lub owcy, baranina«:
3. »wyprawiona skóra z sierścią z barana lub owcy; wierzchnie okrycie z tych skór, kożuch; podbicie, kołnierz, czapka z tej skóry«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    ~ Liśie pomkni śie/ kuno przed stoł/ sobolu zá stoł/ á ty báránie zá piec. RysProv E2v.
  • (wariant II):
    ~ Lisie, pomkni się, Kuno, przed Stoł, Sobolu, zá Stoł, Báránie zá Piec. ErnHand 560.
  • (wariant III):
    ~ Lisie pomkniy się; kuno przed stoł; sobolu za stoł; baranie za piec. FlorTriling 183.
przys.
  • ~ Lis grzeie/ kuná chłodzi/ sobol zdobi/ báran wszy płodzi. RysProv E2v.
przen. przenośnie:
  • – Zcudzozięmiawszy Polki/ o tym zápomniáły ; Ze Polskie ánimusze/ ták futrá sadzáły: Sobol zá stoł/ przed stołem/ dość wcześnie Rysiowi/ Vmknie się Lis/ zá piecem/ mieysce Báránowi. ŁączZwier D2
  • – ■ Panowie Sobolni, kłániaycie się Báránom, Axámicie, Karázyią szanuy [...] Báranie, postáremu się ty Sobolowi kłániay. MłodzKaz iv, 237
4. »herb szlachecki z wyobrażeniem barana; wyobrażenie barana w herbie szlacheckim«:
5. w lm »herb na domu z wyobrażeniem głów baranów«:
6. astr. »jeden z gwiazdozbiorów zodiakalnych; pierwszy znak zodiaku«:
7. zool. »wielka ryba morska; dziw morski«:
8. »machina oblężnicza, taran«:
przen. przenośnie:
  • – Dusze násze [...] Nábuchodonozor/ to iest siedzący w ciemności podeptał ie/ grzechow táránámi/ czy báránámi [...] gdy się sstáły złości grobem. KalCuda 269
9. »urządzenie, na którym wymierzano karę cielesną«:
10. »przyrząd do robienia masła«:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Chodzi iák owiéczká/ á tryka iák báran. KnAd 64.
przys.
  • Chodzi iák owieczká/ á tryksa iák Báran. RysProv II, 3.
przys.
  • Cáły báran a wilk syt záraz być nié może. KnAd 55.
#

BARAN
nazwa osobowa »nazwisko«:
  • – Synow mial trzech, Jędrzeia, Jąna y Marcina, ktorzy od Barana oyca Baranskięmi nazywalisię. TrepNekLib 24v.
Autorka: BR-K
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)