POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło DIABELSKI drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło DIAK
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 20.06.2016
DIABEŁ rzecz. m
Warianty fonetyczne: DIABEŁ, DYJABEŁ, DYJABOŁ
Słowniki: SStp (diabeł, dyjabeł, dyjaboł), SXVI (diabeł, dyjabeł), Kn (diabeł), T III (diabeł, dyjabeł), L (diabeł, dyjabeł, dyjaboł; XVI-XVIII), SWil (diabeł), SW (diabeł), SJP (diabeł) notują
Formy gramatyczne:
M.dyjabeł || dyjaboł
D.dyjabła
M.dyjabli
N.dyjabłami
Etymologia:
gr. diábolos 'obmówca'
1. »zły duch, szatan, czart«:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. diabeł (jest) (komuś) po czymś: »nic dobrego, pożytecznego z czegoś nie wynika; to wszystko na nic«
fraz. diabeł komuś do mnie: »daj spokój, nic ci do mnie«
fraz. diabli zjedli: »coś przepadło, zostało stracone«
fraz. diabeł bierze coś: »coś przepada, jest tracone«
fraz. bodaj diabła zjadła || bodaj zjadł diabła || bogdaj diabła zjadło: »złorzeczenie, przekleństwo«
fraz. :
fraz. diabeł kogoś zaniósł: »diabeł spowodował ludzkie złe albo zbędne czyny«
fraz. po diable: »źle, niepomyślnie, zgodnie z wolą diabła«
fraz. diabeł wziął coś: »coś przepadło, zostało stracone«
fraz. diabeł pobrał coś: »coś przepadło, zostało stracone«
fraz. mieć diabła w sobie (sz. zm.) || przy sobie mieć diabła: »postępować według woli diabła«
  • – WIele tákich niewiastek co przysobie máią/ Diabłá/ iedno go w sobie czásem cicho táią:[...] FraszSow B1.
  • StarKaz 586.
  • OpalKSat 13v.
fraz. diabła on wie: »nic nie wie«
fraz. diabła sobie ważyć: »lekceważyć, nic się nie przejmowac czymś«
fraz. do diabła I: »precz«
fraz. do sto diabłów: »precz«
fraz. idź do diabła (sz. zm.): »zgiń, przepadnij«
fraz. pójdź do diabła: »zgiń, przepadnij«
fraz. pójdź w imię wszystkich diabłów: »zgiń, przepadnij«
fraz. idź w diabły: »zgiń, przepadnij«
fraz. niech diabeł coś pobierze: »niech coś przepadnie«
fraz. niech diabeł weźmie: »niech coś przepadnie«
fraz. przyjdź diable a porwij wszystko: »niech coś przepadnie«
fraz. ki diabeł: »nie wiadomo kto, co; cóż to za«
fraz. lada diabeł: »byle kto«
fraz. daj kogoś diabłu: »wyraża niechetny podziw, czasem także wyklinanie«
fraz. duszę diabłu oddać: »z własnej woli stracić możliwość zbawienia«
fraz. diabłu duszę i ciało oddać: »z własnej woli stracić możliwość zbawienia«
fraz. diabłu się oddać: »z własnej woli stracić możliwość zbawienia«
fraz. do diabła II: »dużo, bardzo wiele«
fraz. diabeł nie śpi: »zło czyha na człowieka«
fraz. co diabeł przez płot przerzuci: »dla złych ludzi dostepne jest tylko to, co przeznaczy dla nich diabeł«
fraz. w diable nadzieję mieć: »wierzyć w pomoc szatana«
fraz. diabłu oddać: »iść, obrócić na marne, zmarnować, stracić«
fraz. diabeł wierz komu: »nie wierz nikomu«
fraz. dyjabeł się kogoś będzie pytał: »nikt się nikogo nie będzie pytał, radził«
fraz. jedź do dyjabła: »jedź precz, wynoś się«
fraz. diabeł wymyślił coś: »zło jest skutkiem działań diabła«
fraz. diabli komuś coś dali: »zło jest skutkiem działań diabła«
  • ~ Ja łáię/ po dyableście mnie wydrukowáli/ Vrtámi wam będę płácił/ dyabli mi was dáli. FraszSow C2.
fraz. diabeł kogoś nosił: »diabeł powodował ludzkie złe albo zbędne czyny«
fraz. diabeł kogoś prosił: »diabeł powodował ludzkie złe albo zbędne czyny«
fraz. co diabeł każe: »zgodnie z zamysłem diabła, a wbrew utartym, powszechnie akceptowanym zwyczajom«
fraz. u diabła: »coś przepadło, poszło na straty, wszystko na nic«
fraz. do diabła odrzucić coś: »pozbyć się czegoś, usunąć coś«
fraz. do diabła wyrzucić kogoś (sz. zm.): »pozbyć się kogoś, usunąć kogoś«
fraz. diabeł (kogoś) wie (sz. zm.): »nikt nie wie, nie wiadomo«
fraz. diabeł to widział: »nikt czegoś takiego nie widział«
fraz. arwon diabłu || diabłu porwono (sz. zm.) || diabłu porwony || porny diabłu || porwan diabłu: »niech coś przepadnie«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    Gdy sam szátan spráwić niemoże/ tám oszustá/ álbo bábę posle. SyrZiel 1079.
  • (wariant II):
    Gdzie diabeł nie może/ tám Bábę pośle. RysProv B3v.
przys.
  • ~ Gdzie Pan Bog kościoł buduie/ tám diabeł káplicę stáwi. RysProv IV, 4.
przys.
  • – U diabła ryby, a pieprz u dwu. RysProv XVI, 4.
przys. od przysł.: U diabła ryby, a pieprz u dwu.
przen. przenośnie:
  • – Pod Niebiossa tedy wynosili mowiąc że to Pana Czarneckiego Zołnierze Anieli, a Litwa Dyiabli [...]. PasPam 82
  • – Diablé Kn 1034
  • – Dyjabłu GdacPij 12
  • Dyjabeł GdacPij 20
2. »bóstwo pogańskie, bożek«:
3. »przezwisko człowieka«:
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. diabeł leśny afrykański:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    Nie grzyź ze Diabłem orzechow. RysProv IX, 10.
  • (wariant II):
    Nié gryź z czártem orzéchow. KnAd 598.
#

DIABŁAŻ
w funkcji wykrzyknika
Formy gramatyczne:
ekspr. »czegoż? ze zniecierpliwieniem, niechęcią«:
Autorka: DA
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)