POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BESTWY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BESTYJALNIE
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 25.08.2014
BESTYJA rzecz. ż
Słowniki: SXVI, Kn, T III, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Słownik SStp nie notuje
Formy gramatyczne:
M.bestyja
D.bestyi || bestyjej || bestyje
C.bestyi || bestyjej
B.bestyją || bestyję
N.bestyją
Ms.bestyjej || bestyi
W.bestyjo
M.bestyje
D.bestyj || bestyjej || bestyi
C.bestyjom || bestyjam
B.bestyje
N.bestyjami || bestyjmi
Ms.bestyjach
W.bestyje
Etymologia:
łac. bestia
1. »także zbiorowo: istniejące realnie lub w baśniach wszelkie żywe stworzenie z wyjątkiem i w przeciwstawieniu do człowieka«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. jadowita bestyja (sz. zm.):
  • – Vsczknionym y vkąszonym od psá wściekłego. Tákże od Páiąká/ Zaby ziemney y párchowátey/ Nietoperzá/ od Pczoł/ Syrszeni/ od Os/ Mrowek Gąsienic/ y od inych bestiy iádowitych/ iest rátunkiem [miarz]. SyrZiel 116.
  • – Ten [diament] ieżeliby był przywiązány do lewego boku, ma moc przeciw nieprzyjacielom, y szaleństwu, y okrutnym bestyiom y iádowitym y srogim ludziom. AlbSekr 247.
  • – W Zelandyi w niższych Niemcach, żadnego niemasz drzewa […] ani iadowitey bestyi. ChmielAteny I I, 641.
troj. bestyja dzika (sz. zm.):
  • Bestyią dziką łátwiey iest uśmierzyć niżeli ięzyk wielomowny. StarKaz II, 419 marg.
  • – Ludzieć […] Okrutniejszy nad tury i dziki bestyje, Zjadliwszy nad jaszczórki, padalce i żmije. ZimBSiel 152.
  • – Potym byliśmy gdzie dzikie bestyje. Lwy ktorych 5. Tygrys barzo piękny. WojszDiar 66.
  • – Był ten, co Cyrulikom z brzytwą nie dowierza, Brodę wąglem opala, sam miasto bálwierzá. Był, ktory Zenie, Synom, od dzikiey bestyie Okrutnieyszy, niewinie poucinał szyie. PotPocz 55.
  • – BESTE Sauvage […] BESTYA dzika zwierz, co nie iest domowe. *przeciwna iest Bestya ogłaskana, chowana przy domu. DanKolaDyk I, 192.
troj. niema bestyja:
troj. bestyja ziemska (sz. zm.):
  • BG Ps 79, 2..
  • – Jeździliśmy [...] mil 3, w górę jakoby od wioski, w której jest jeden Dom [...] Tam godna rzecz barzo jest do widzenia raritates barzo zacne, tak Bestyi różnych morskich i ziemskich, tak ptaków zwłaszcza Indiiskich rzeczy barzo pieknych. GawarDzien 158.
  • – Pismo które […] mowom i myślom ludzkim ginąć i umierać nie da […] nas też samo najosobliwiej od wszytkich bestyj ziemskich i ptastwa niebieskiego dzieli. PotWoj III.
  • – On [Bóg] rozum, on nam umieiętności nádał, Żeby ziemskimi człek bestyimi władał. ChrośJob 135.
troj. drapieżna bestyja (sz. zm.):
  • – Ten [Androd] był rodem Wołoszyn, między niewolniki Rzymskiego Proconsulá, dozorce Afriki Kędy wszytkie drapiezne, bestye się mnozą, W puszczách. PotPocz 150.
troj. bestyja leśna (sz. zm.):
  • – Beśpieczniey widzę bestiy leśnych pieczy/ A niż obłudzie ufáć się człowieczy. TwarSDaf 102.
  • – Wszytkie ptástwá powietrzne ták się zgromádzą do kupy/ iáko y ryby/ y bestyie leśne. StarKaz II, 604-605.
  • – Onocentauras […] nic więcey nie znaczy, tylko leśną bestyą. NiesKor II II, 367.
troj. morska bestyja (sz. zm.):
  • – Obaczywszy Andromedę […] do skały przykowáną, y morskiey bestyey smokowi ku ziedzeniu nágotowáną; krasą y urodą uwiedziony, zákochał się w niey [Perseus]. OvOtwWPrzem 171.
  • – Różne raritates pokazywano nam. Miedzy inszemi krokodyle, więdłe syreny, różne bestie morskie stupenda, lamparta żywego, który jest naturaliter ferocissima bestia. BillTDiar 6.
troj. bestyja nierozumna (sz. zm.):
  • – Bestyie nierozumne, po ziemi złozone Wzdychaiące ryczenia wydaią, wzniesione Maiąc pyski do gory. DrobOpow 11.
  • – Bestye nierozumne/ á wzdy ktore się zparzą/ zgadzáią się z sobą. GorzWol 86.
troj. bestyja domowa:
troj. bestyja główna:
troj. bestyja ogłaskana:
  • ~ BESTE Sauvage […] BESTYA dzika zwierz, co nie iest domowe. *przeciwna iest Bestya ogłaskana, chowana przy domu. DanKolaDyk I, 192.
troj. bestyja polna:
troj. bestyja wodna:
troj. król nad bestyjami:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. jak(o) bestyja || jako bestyja bezrozumna || jako bestyja szalona || jako dzika bestyja || jako nierozumna bestyja: »po zwierzęcemu, tak jak zwierzę, w odróżnieniu od tego, co właściwe człowiekowi«
fraz. bestyje ze sobą spuszczać: »w starożytnym Rzymie: urządzać walki zwierząt lub ludzi ze zwierzętami podczas widowisk w amfiteatrach«
  • ~ Była tesz Beatryx Bogini co strzegła, ludzi dziwuiących się na Theatrach, kiedy albo bestye zsobą spuszczali albo, ludzi wyrzano [! zam. wyrzucano] bestiom cosię Chrzescianom barzo często dostawało. PotPrzyp 3v.
fraz. bestyj ze sobą spuszczanie: »w starożytnym Rzymie: urządzanie walki zwierząt lub ludzi ze zwierzętami podczas widowisk w amfiteatrach«
fraz. bestyję z siebie czynić: »zatracać cechy ludzkie, zachowywać się jak zwierzę«
  • ~ Nie popisuję się, opiwszy się, z rozumem i z męstwem, bo się tego strzegę, bywszy z łaski Bożej rozumnym stworzeniem, żebym bestyej z siebie nie czynił dla kufla. JazStadListyCz II 178.
fraz. być skazanym do bestyjej: »zostać skazanym na pożarcie przez dzikie zwierzęta«
fraz. gorzej niż bestyja || gorzy niż bestyja:
fraz. robić jak bestyjami:
2. przen. »człowiek zachowujący się jak zwierzę, okrutny, brutalny, nieokrzesany; człowiek zasługujący na pogardę«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Każ temu smrodowi ábo béstyiey gębę pieniędzmi zátkáć. KnAd 242.
3. przen. »szatan, diabeł, antychryst, kusiciel; alegoryczny wizerunek przeciwników w polemikach religijnych«:
4. bibl. »symbol doczesnej potęgi, wrogiej Bogu i Jego wyznawcom, przedstawiany w Starym i Nowym Testamencie za pomocą wyobrażeń zwierząt«:
5. przen. »cokolwiek złego, szkodzącego człowiekowi, np. choroba, wada itp.«:
6. przen. »rodzaj naczynia do picia«:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. gorzej // gorzy niż bestyja:
#
Autorzy: DL, WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)