POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło NIE DZIW drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło NIE LZA
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 11.05.2016
DZIWrzecz m, DZIWOrzecz n
Słowniki: SStp (dziw, dziwo), SXVI (dziw, dziwo), Kn (dziw), T III (dziw), L (dziw, dziwo; XVI-XVIII), SWil (dziw, dziwo), SW (dziw, dziwo), SJP (dziw, dziwo) notują
Formy gramatyczne:
M.dziw
dziwo
D.dziwu
C.dziwowi
B.dziw
dziwo
N.dziwem
Ms.dziwie
M.uż. nosob.dziwy
uż. osob.dziwowie
D.dziwów
C.dziwom
B.dziwy
dziwa
N.dziwami
dziwy
W.dziwy
1. »rzecz zdumiewająca«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. siódmy dziw świata:
troj. dziwy niewidane (sz. zm.):
  • – Ale skoro do wschodu przychodziło/ ozdobiło łożnicę swoię nalepiey/ to iest Jutrzenkę: ciáło mowię/ y duszę Pánieńską: nápełniło ią niesłychánymi/ y nigdy niewidánymi dziwy/ iáko theatrum iákie/ iáko Mátkę y corkę Stworzycielową. BirkNiedz 46.
  • – [...] o dziwy dziwy nigdy nie widane O dziwy smiele rzekę nigdy niesłychane Mizerny człowiek w grzechach ustawicznie broi A Bog na krzyzu przezen miedzi łotry stoi. KodKon 83.
troj. dziwy niesłychane (sz. zm.):
  • – Ale skoro do wschodu przychodziło/ ozdobiło łożnicę swoię nalepiey/ to iest Jutrzenkę: ciáło mowię/ y duszę Pánieńską: nápełniło ią niesłychánymi/ y nigdy niewidánymi dziwy/ iáko theatrum iákie/ iáko Mátkę y corkę Stworzycielową. BirkNiedz 46.
  • – [...] o dziwy dziwy nigdy nie widane O dziwy smiele rzekę nigdy niesłychane Mizerny człowiek w grzechach ustawicznie broi A Bog na krzyzu przezen miedzi łotry stoi. KodKon 83.
troj. dziwy czynić (sz. zm.):
  • ~ Bizánczycy/ kuglarzom/ mietelnikom/ co się po powrozie z wysoka spusczaią/ co dziwy iakie czynią/ y kuglarstwa/ połowicę zysku do skárbu kazali dawać. PetrSEk 29.
  • ~ [Czarnoksiężnik] Na lewey ręce tylko puklerz zawieszony Vwiniony w iedwabny pokrowiec czerwony A w prawey Xięgi trzymał, ktoremi straszliwy Nieuwierzone czynił y sprawował dziwy [...]. ArKochOrl 33.
troj. dziwy (z kimś) robić (sz. zm.):
  • ~ Co wybuchnęło potym in Publicum co z dobrym Panem robili zadziwy, otym sięnizey napisze. PasPam 233.
  • ~ Ten Francuz, który się był przed dwiema tygodniami obiesił, i po śmierci dziwów robić nie przestaje, z początku bowiem, zaraz pierwszej nocy po obieszeniu, przyszedł był do warty kunickiej około właśnie północka i spytawszy ich o suknie swoje, potem skoczył ku kaplicy i zniknął. SarPam 31.
  • ~ Aże nigdy Koronacyi publiczney nie widzieli Sasi, dziwowali się Ceremoniom, i szpecili Luterania Polaków, mowiąc ze dziwa nie zwyczayne z ich Panem robią - Zona Królewska niechciała z Królem do Polski iechać, niechcąc wiary Luterskiey porzucić [...]. OtwEDzieje 7.
troj. dziwy czyniący:
troj. dziwy z kimś uczynić:
  • ~ Zadnego nie było podobienstwa aby Bog miał zemną takie dziwy uczynić w momencie prawie Iakie uczynił. PasPam 279v.
troj. dziwy broić (sz. zm.):
  • ~ A nie tylko wymowny Bachus i sierdziwy, lecz pod jego hederą ten bóg broi dziwy, który uniósł pod żaglem Helenę do Troi. MiasKZbiór 341.
  • ~ Dwór J.M.P. Leśniowolskiego, Starosty Drohickiego. Mieszkanie od samej wody, Pomniąc na różne przygody, Nie barzo warowno stoi: Brzeg tuż, Wisła dziwy broi. JarzGośc 130.
  • ~ [...] żołnierz teraz chciwy Nie sławy, jak jest łupu, zaczem broi dziwy. KuligDemBar II 371.
troj. dziwy stroić:
  • ~ moy miły (mojá miła) powiedz że mi [...] co tám zá Fochy (Dziwy) stroisz (broisz). ErnHand 319.
troj. dziwy wymyślać:
  • ~ [Szwedzi] na Zakonniki dziwy wymyslali: Na Mieysce Swięte przeklectwá wálili Wszytko łáiáli wszytko się srozyli. OblJasGór 54.
  • ~ Wtęsz Vroczystość Niepokalanego Poczęcia PANNY: iedęn z Niezboznego Zboru Szwedzkiego bluzniercá wszeteczny Y Nieprzyiaciel Matki Bozey wieczny Grozá az wspomniec iáko ku iey wzgárdzie Dziwy wymyslał, y iak gadał hardzie. OblJasGór 77.
troj. między dziwy kłaść:
  • ~ Między dziwy kłádzie Mędrzec teg[o] ktory się ná złoto nie zápátrza/ toc tedy niewiele tego. BirkNiedz 218.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Kto nádzieią żyw/ wskorali/ będzie wielki dziw. RysProv 37.
przys.
  • Nie wielkie dziwy/ iż łotr szczęśliwy. RysProv 60.
przys.
  • ~ Stárzy podczas dziwy broią/ gdy ich czem dobrem nápoią. KnAd 1102.
2. »dziwne stworzenie, potwór«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. dziw straszliwy (sz. zm.):
  • – Kto okrom niego [Rynalda] z dziwy strászliwemi Będzie śmiał walczyć álbo rąbáć w lesie? TasKochGoff 360.
  • – Alcina wtem ciesząc mię poszła w mokrą drogę I na straszliwym dziwie społ ze mną iechała I wsrod morza całą noc y dzien mię trzymała [...]. ArKochOrl 58.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Brácia zgodliwi/ są wiélkie dziwy. KnAd 44.
3. »zdziwienie«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. na dziw robić coś:
  • – Czynił cudá pożyteczne Chrystus nie ná dziwy tylo/ ále ná pożytek ludzki. BirkNiedz 89.
  • – Co Kállistená/ to Báiázetá Tureckiego Cesárzá potkáło: tego Támerlanes bicz Boży zwyciężył/ y w żelázney kliczey zámknąwszy woził po świecie ná dziwy. BirkNagr 54.
  • – Iednę [statuę] wyrzuciły były prochy [...] ktora własnie taka była iak kobieta żywa. Do ktorey nadziwy się ziezdzali ieden drugięmu powiedaiąc że tam lezy Zona kommendantowa wyrzucona prochami. PasPam 60.
  • na dziw; na dziwowanie. aus Begierde zu sehen. par curiosité de voir. § na dziw tam biegli ludzie. T III 321.
troj. dla dziwu robić coś:
troj. dziw kogoś przejmuje:
  • ~ Dziw ją [Lidorę] przeymuie gdy się zápatruie W Dzieła tákowe, Ktore Bog Spráwuie [...]. OblJasGór 111.
  • ~ Dziw iednak wielki przeymował ich [Szwedów] z tego Słysząc tak wiele Ludu dość Sprawnego W murach na odpor [...]. OblJasGór 169.
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. nie może wyniść komuś z dziwu: »zdumiewa kogoś«
  • ~ Z Żółkwi że Wć moja panno nie masz żadnej wiadomości, z dziwu mi wyniść nie może. SobJListy 140.
  • ~ Mnie z dziwu wyniść nie mogło i dotąd nie może, żeście mi Wć przez tę okazję nie dali znać, jeżeli tam była potrzebna bytność moja, abym tam był zbiegł incognito, tak jako się rzekło. SobJListy 98.
4. »ten, kto się czemuś dziwi«:
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Kto ná morzu nie bywał/ ten dziwow nie widał. RysProv 37.

DZIWY
»wyrzuty«:
  • – Brenk tak supponuje, Że to Meroldow lokaj brety odejmuje Jako jemu darowne, iż jednak skwapliwy W odbieraniu podatkow gość jest, to mu dziwy - I słusznie - w myśli czyni. KorczWiz 48.

DZIW
w funkcji predykatywnej
Formy gramatyczne:
»jest dziwne«:
  • – To dziw stac temu na smierc co cię tak miłuie Ze dobrze lzey swe zdrowie niz twoie szacuie. ArKochOrl 42.
  • Dziw aliter; particula admirantis, vt Strách/ vt Dziw iáko. Immane! quantum discrepat [...] Dziwna rzécz. Kn 169.
  • – [...] ia na krotki czas WMP. potrzebuię zwłaszcza ze conclusum y u Krola y u mnie 10 Augusti wyiachac wtę drogę zSierakowa. Dla Boga proszę pospieszaize WMć. Mnie, dziw Bozy, ze staie y głowy y zdrowia. OpalKListy 231.
  • – A Baba dziw ze Pana z Panią nie powoła Ktorychby raczey spalic za to ze niewinnie Meczyc y tracic kazą Swoich bez przyczyny [...]. OpalKSat 10.
  • Dziw ze zyw został, iakoz woliałby był zaraz na placu polec, anizeli stakowego postrzału wboliach wielkich i niedostatkach nimal przez lat pięc kawencząc na utrapienia łoszku, zywot swoi dokonac. VorLetSkarb 70.
  • – To gdy Pan mówi, mgła zatym nadchodzi, A gruby tuman po świecie rozwodzi, Tak że zaledwie mógł jeden drugiego Uznać przed sobą dla dymu gęstego. I dziw, skąd się wziął! Czyli go Gorgony od Awernowej wyciskały strony? BorzNaw 118.
  • – [Do oczu] A wy tameście kierowały wzroki, Skądeście płomień przywiozły głęboki W serdeczne gmachy, który dziw, że kości Spaliwszy, waszej przepuścił wilgości. MorszAUtwKuk 266.
  • – Iest w Polskim Woysku Srebro nálezione, Srebro Klasztorne w Stawie utopione, Ktore onegdy, Kiedy ryb szukáli Pacholcy skrycié Panom swym oddáli: Dziw żeć się dotąd nic nie odzywáią, Znać że ie prawem sobie przysądzaią. OblJasGór 107.
  • Dziw to niesłychány, Ze ieden więzięn Lichy y poymany Ma miec w więzięniu zwycięzcę swoiego: Dziw ze Zwycięzca daie się w moc iego. OblJasGór 78.
  • – Ná Herb Stáry Koń. Stáry to Koń, y bárdzo; dziw że ieszcze chodzi, A to większa, że zá niem, mydło wożą młodzi [...]. PotPocz 144a.
  • Dziw, interj. es ist ein Wunder. c'est une merveille. § dziw że nie przyszedł. T III 321.
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. co za dziw:
  • ~ Skąpo kto Bogu vdáie/ od ktoreg[o] wszytko ma/ co zá dziw/ iesli skąpy obrok bierze? BirkEgz 27.
  • ~ Wraca się Syn zgubiony do Oyca swego, co za dziw? że go osculo pacis uszanuie [...]? DanOstSwada I, 141.

NIE DZIWO, NIE DZIW
w funkcji predykatywnej
Formy gramatyczne:
»nic dziwnego«:
  • – Wierzę ze [słońce] po niewoli wstępuie w te kraie Nie chcąc patrzec na tak złych ludzi obyczaie. To nie dziw ze się ludzie miedzy sobą wadzą I nieprzyiazni z sobą y wasni prowadzą [...]. ArKochOrl 41-42.
  • – Jedzie rycerstwo co żywo, Niemcy, dragani; nie dziwo - Gonią wodzów, pułkowników, Rotmistrzów i poruczników. OpalŁCoś 270.
  • – [...] ani uwazac wszytkiego się dało Przez taką szczupłość czasu ani się tesz zdało Bo y nam złoto nie dziw: y we wzorki babie, Vkładane pod Cerkiel, barwiste iedwabie Ani pychy głupiemu dodawac się godzi Ale iakoby rzekli, y nam się to rodzi Tak wspaniało iechali, naszy iakby rzekli Wkrotce bysmy was y stych Pałacow wywlekli. PotWoj 167.
  • – Druga to bellona do dzieła Marsowego od Nieba Zrodzona Godna tey powagi więc niedziw Że skoro Do iey chwały chętliwe uwzięłosię pioro. PasPam 272.
  • – Szlachty było w tey fortecy Szlachcianek [...] Bogato druga ustroiona pod złotem y kleynotami ledwie szła. Niedziw że się tam Moskwa darli gwałtem do owey Fortece. PasPam 99.
  • – Na Herb Trzy Rzeki [...] Te trzy ktoremi wszytkie, Sármátiey wieki, Iáko iest Lech od Iána Trzeciego dáleki, Iáko iest wschod dáleki, od zachodu słyną, Nie dziw bo z wieczney sławy, Oceánu płyną, Pełne dzieł nieśmiertelnych Bohátyrskiey cnoty. PotPocz 139.

DZIW
w funkcji wykrzyknika
Formy gramatyczne:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    – Jeśli głádka [żona]/ co żywo iák do celu po oku zmierzać będą/ iáko wroble do sowki: dziw/ dziw/ dziw. ZłoteJarzmo A4.
  • (wariant II):
    – Między ludzi wyiechawszy to zaraz iako wroble na Sowę Dziw, dziw [...] zaraz mowią ze ten stroy pamięta potop. PasPam 79.
  • (wariant III):
    – [...] niech zmierzáią po oku iák do celu; niech świegocą iák wróble. Dziw/ dziw/ dziw/ niech wzdychaią/ niech się gorszą/ y nie wiedzieć co czynią; fraszká to wszytko/ kiedy Zoná będzie miáłá w tobie ukontentowánie [...]. GorzWol 11.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)