POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło APETYCZNY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło APETYTOWY
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.04.2010
APETYT rzecz. m
Warianty fonetyczne: *APETYK, APETYT
Słowniki: SXVI, Kn, T III, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Słownik SStp nie notuje
Formy gramatyczne:
M.apetyt
D.apetytu
C.apetytowi || apetytu
B.apetyt || apetyk
N.apetytem
M.apetyty
B.apetyty
Etymologia:
łac. appetitus
1. »chęć do spożycia pokarmu lub napoju, uczucie, łaknienia lub pragnienia«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. falszywy apetyt I (sz. zm.):
  • – Przyczyny zbytniego apetytu. SĄ humory kwasne, y cierpkie, Orficjum żołądka ściskaiące, marsczące y sczypiące, zkąd się ten fałszywy rodzi apetyt. CompMed 180.
  • Apetyt fałszywy do rzeczy niezwyczaynych y zdrowiu szkodzących iest pospolity białey płci [...] Chcąc uskromić ten fałszywy apetyt, trzeba się naprzód przepurgować. VadeMed 170.
troj. zły apetyt (sz. zm.):
  • – Nieprzystoyną chęć do iedzenia [brze]miennym oddala [kopr włoski] Apetytu złemu apetytu białogłowskiemu [przeciwdziała]. SyrZiel 392.
  • – Bywaią czasem złe apetyty, do krety, glinki, krup, imbieru. MłodzKaz IV, 507.
troj. apetyt białogłowski: »silna ochota na jakąś potrawę odczuwana przez kobietę w ciąży«
troj. apetyt brzemiennych zły:
troj. apetyt brzemiennej || apetyt brzemiennych:
troj. zbytni apetyt (sz. zm.):
  • – Przyczyny zbytniego apetytu. CompMed 180.
  • – Gdy kto zbytnim apetytem iedząc, oraz żołądek oblewa piwem [miewa kolki]. CompMed 206.
  • apetyt zbytni, łaknienie zbytnie. unersättlicher Hunger. faim canine; apetit insatiable de manger. T III 9.
przen. przenośnie:
  • – Bez duchowney chęci bez pragnienia/ bez appetitu/ z zamulonym często żołądkiem/ nie tak pożywamy niebieskiego tego chleba. BujnDroga 237-238
  • – Użytsze białogłowy daleko w tej mierze; Choć tylko druga brzuchem nie dosięgnie nosa, Nie odrzuci, ściśnieli rączkę jej, młokosa. Apetyt im do jabłka macierzyński wadzi, że tu rozum igranej naturze nie radzi. PotFraszBrück I I, 188
2. »chciwość, pożądliwość, ochota na co, pragnienie czego; skłonność, do czego«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. mieć apetyt do czego (sz. zm.):
  • Ma apetyt do nieba, ale częstokroć go kuflem poleie, popluska. MłodzKaz IV, 240.
  • Niemiał Asswerus do snu appetytu. ChrośAm F2v.
troj. fałszywy apetyt II:
troj. mieć apetyt na kogo, na co:
  • Apétyt mam ná co/ vide Chcé mi się czégo. Kn 8.
  • – Iak wsiedli na Litwę Lubomirszczykowie bo na nich mieli wielki appetyt o to ze wyszli na tę Woynę domową. Tak się ani złozyć niedali. PasPam 199v.
  • – Po szyczynskiey okazyiey mieli nasi appetit na Proszow y koszyce. PasPam 275v.
  • – [Tatarzy] Niedarmo krwią się posilaią końską, aby na ludzką większy mieli apetyt. ChmielAteny II 449.
troj. mieć apetyt robić co:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. apetyt czynić: »nabierać chęci, ochoty na co«
  • ~ Rozłákomić się/ ábo kogo ná co/ v. Łákomię się & Apétyt czynię. Kn 946.
fraz. do czego apetyt skwasić: »zniechęcić (się) do czego; obrzydzić komu co«
fraz. zachęcić apetyt czym: »nabrać chęci, ochoty na co«
  • ~ Nie jeden zachęciwszy apetit nowinką. Choćby nierad, musi się kontentować ślinką. PotFraszBrück II 210.
fraz. komu do czego naprawić apetyt: »spowodować, by kto ponownie czego zechciał, zapragnął«
  • ~ Tak Bog za panowania Pudyka Rdulcibus acida intcrmiscuit, aby mu do Nieba naprawił apetyt. ChmielAteny II 344.
fraz. sięgać dokąd apetytem: »stawiać sobie co za cel, chcieć co osiągnąć«
fraz. stracić komu apetyt, do czego: »zniechęcić (się) do czego; obrzydzić komu co«
  • ~ Stracić komu apetyt [...] Obrzydził mi Filo[so]fią smak ochotę mi do niey stracił. DanKolaDyk II, 344.
fraz. ostrzyć apetyt na kogo, co: »nabierać chęci zdobycia, zagarnięcia czego«
  • ~ Napierski [...] iuż Czorsztyński zamek ubiegszy, opanował; na Krakow y siły y appetyt ostrząc. NiesKor II 190.
  • ~ Krolestwo to [Węgry], iest złote jabłko, na które Turczyn dawno ostrzy apetyt. ChmielAteny II 430.
fraz. zaostrzyć apetyt komu do czego: »wzbudzić w kim chęć do czego«
  • ~ Zaostrzyłeś mi appetit do dłuższego słuchania mądrey mowy twoiey. BanHist 74.
fraz. zaostrzyć apetyt na kogo, co (sz. zm.): »nabrać chęci zdobycia, zagarnięcia czego; wzbudzić, wzbudzać w kim chęć do czego«
  • ~ Niemoia wtym wina ale tych ktorzy maiąc swego dosyc chciwe na Cudze zbiory zaostrzyli appetyty. PasPam 284.
3. »pożądanie czego, dążenie ku czemu (jako trwała dyspozycja natury ludzkiej); instynkt, popęd«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • – Mądry człek Krolem nad swym appetytem. ChrośJóz VII, 11 dr..
Autorzy: WM, EM-P
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)