POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BY drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BYDEŁECKO
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 05.10.2016
BYĆ czas. dk/ndk
Warianty fonetyczne: BYĆ, BYDŹ
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
być
lp1. os.jestem || jezdem
-(e)m jest
-(e)m
-m jestem
ja jest
2. os.jesteś || jezdeś
-(e)ś jest
-(e)ś
3. os.jest || je || jeść
lm1. os.jesteśmy || jezdeśmy
-(e)śmy || -chmy || -eźmy
-(e)śmy są || -źmy są
my są
sąśmy
jestechmy
2. os.jesteście || jezdeście
-(e)ście
-ście są
sąście
wy jest
3. os.
lpdw1. os.-śwa
lpm1. os.byłem || bełem
-(e)m był || -(e)m beł
ja był
jamem był
2. os.byłeś
-(e)ś był
był
3. os.był || beł
ż1. os.-(e)m była
ja była
2. os.byłaś
-(e)ś była
3. os.była || beła
n3. os.było || beło
lmmos1. os.byliśmy || byliźmy
-(e)śmy byli || -śmy beli || -(e)źmy byli
-(e)chmy byli
my byli
2. os.-ście byli
byliście
3. os.byli || beli
nmos1. os.-(e)śmy były
3. os.były || beły
lpdw1. os.-śwa beła
lp1. os.będę
2. os.będziesz
3. os.będzie
lm1. os.będziem
będziemy
2. os.będziecie
3. os.będą
lpdw1. os.będziewa
lp2. os.bądź
lm1. os.bądźmy
2. os.bądźcie
lpdw1. os.bądźwa
będąc || bądąc
będący
bywszy
1. »żyć, egzystować«
2. »egzystować jako«
a) »egzystować jako ktoś«
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. poczuwać się być kimś:
b) »mieć jakąś cechę«
3. »coś robić«
4. »znajdować się gdzieś«
5. »znajdować się w jakimś stanie«
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. (Być) przy baczeniu:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. w afekcie być u kogo (sz. zm.): »mieć czyje poparcie, cieszyć się czyją życzliwością, przychylnością«
  • – Matka Jego [krewnego Radziejowskiego] Towiańska w wielkim affekcie będąca u Prymasa dziwnie exagerowała owę urazę i buntowała Sapiehów. OtwEDzieje 38.
  • – Poki authoritas Senatu u młodszych w obserwancyi, młodsi u starych w afekcie, [...] poty Oyczyzna y pokoiu szczęśliwa, y na woynie nieprzyiacielowi straszna. DanOstSwada 8.
fraz. być w chmurze: »być przygnębionym, zasępionym, zasmuconym«
fraz. być tej obserwancyjej: »cieszyć się takim poszanowaniem«
fraz. tęskno kogoś było z czymś: »coś się komuś znudziło, ktoś miał dosyć czegoś«
fraz. być na ostrożności: »uważać na siebie, strzec się«
fraz. coś jest ochotne komuś: »ktoś robi coś z ochotą, chętnie«
fraz. być w armacie: »być uzbrojonym, przygotowanym do walki«
fraz. w afekcie być: »być kochanym«
fraz. komuś pilno jest: »spieszy się komuś«
6. »znajdować się w jakiejś sytuacji«
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. buty komu wycierać || [Być] komu do botów || czyje boty wycierać || komu butów ucierać || wycierać boty u kogo: »służyć komu, także: pochlebiać, nadskakiwać komu w celu uzyskania jakich korzyści«
fraz. być na bezroli: »nie posiadać dóbr ziemskich«
fraz. w obleżeniu być: »być otoczonym«
fraz. w opale być: »znajdować się w niebezpieczeństwie«
fraz. nie w smak komuś być: »być nie po myśli; nie podobać się«
fraz. być skazanym do bestyjej: »zostać skazanym na pożarcie przez dzikie zwierzęta«
7. »oznaczać«
8. »stanowić coś«
9. »trwać«
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. nie wiadoma mi jest: »nie wiem, nie rozumiem«
troj. komuś jest wygoda: »ktoś ma wygodę«
troj. być w strachu (sz. zm.):
  • – Padła na Szląsk, Czechy, okrutna mania [reformacja], Ale w większym strachu była Frankonia, Nuż pot ogrojcowy puściła Hassya, Padła jak w ogrojcu na wznak Alzacya, i Biponcya. DembPrzew 4.
  • – W tych dniách było zgromádzenie Tureckie blisko Agryey. Powiát Tokáyski był zrázu w wielkim stráchu/ ále w lepszym teraz zostawa bespieczeństwie. MerkPol 140.
troj. być komuś strachem (sz. zm.):
  • – A nawięcey ktorzy potym chcą Rzecząpospolitą rządzić/ máją s náuczyć nie dosypiáć/ nie spáć wiele: Tácy bowiem gdy nie śpią stráchem są w oczách złych ludzi, nieprzyjaciołom y sąsiádom swoim [...]. PetrSPolit II 354.
  • – [O śmierci Jana Zamoyskiego] Został na placu hetman, co hetmany gonił, Upadł, co niezliczone wojska nieraz gromił; Zwalczon, co strachem był walecznym Janczarom, I kondycye dawał jakie chciał Tatarom [...]. GrochWiersze 147.
  • – Drogá Pańska jest mocą szczeremu: ále stráchem tym/ ktorzy broją złości. BG Prz 10, 29.
  • – Paná zastępow sámego poświęcajcie; á on niech będzie bojáźnią wászą/ y on stráchem wászym. BG Iz 8, 13.
  • – O wężu/ nieznáiomy pierwszemu wiekowi/ Okrutnymeś stráchem był nowemu ludowi [...]. OvOtwWPrzem 26.
  • – [Wiara chrześcijańska] Głupim mądrością, pewnym iest choremu zdrowiem; Szátánom wielkim stráchem [...]. DamKuligKról 34.
troj. być w czyjejś niełasce:
troj. być w swojej porze:
troj. niechaj będzie:
troj. niech będzie:
troj. gwoli komuś być: »postępować zgodnie z czyjąś wolą«
troj. być w poniewierce (sz. zm.): »być pogardzanym przez kogoś«
  • – Macedonowie Słowianom słuzyli Inszym narodom w poniewierce byli A potym wszystek swiat opanowali Coz więcey? inszym potym Palmam dali. PasPam 109v.
  • – Pytam na przykład Mazurka takiego, co to jest Trójca Święta. To on mnie odpowiada: Bóg Ojciec, Bóg Duch Święty, trzy osoby a jeden Pan Bóg. Zafrasowany tedy ciężko tym moim i jego nieszczęściem, że nie umie, utysku ja, aż ojciec jego powiada mi: Dobrodzieju, będzieć on to umiał, boć to jeszcze młody chłopcak, dopieroć to mu dziewiętnasty rok, bo s już w te kłótnie urodziuł i dlatego ustawicznieśmy w poniewierce, z miejsca na miejsce błąkając s [...]. BrzeżOwRzecz 89.
  • AVILISSEMENT, subst. masc. (Le bas prix des choses.) Vilitas, genit. vilitatis, f. Cic. TANIOSC niska cena rzeczy. AVILISSEMENT se dit au figuré pour Vn grand mépris. Despicientia. genit. despicientiae, f. Cicer. PONIEWIERKA mowi s o wielkiey pogardzie. Il est dans un grand avilissent [!]. Abjectissimus est. W wielkiey iest poniewierce. DanKolaDyk I, 152.
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. być jako bydlę prowadzonym:
fraz. być w błędzie II: »odstąpić od wiary, głosić herezje«
fraz. być w błędzie I: »mieć fałszywe, mylne mniemanie, przekonanie«
fraz. być alfa (być) i omega: »być początkiem i końcem wszystkiego«
fraz. kto jak bydło [jest] gdzie wpędzony::
fraz. kto [jest] jako bydło do obory gnany z pola:
fraz. być w buntach: »buntować się, występować przeciwko władzy«
fraz. kto jak bydło [jest] gdzie wpędzony:
fraz. być jako bydlę prowadzonym:
fraz. nie z takiemi być jako ludzie postępkami:
fraz. coś komuś jest na przeszkodzie || ktoś ma coś na przeszkodzie: »coś stanowi przeszkodę, przeszkadza«
fraz. być w predykamencie u kogoś: »być omawianym, rozważanym, uwzględnianym przez kogoś«
fraz. być przeszkodą: »przeszkadzać«
fraz. być jakiejś preeminencyjej: »być na jakimś szczeblu w hierarchii społecznej a. urzędniczej«
fraz. być z praktyki: »nastapić wskutek działalności intryganckiej«
fraz. być zabawnym wojną:
fraz. jakiegoś być waloru: »mieć jakieś znaczenie; być wartościowym, cenionym«
fraz. być jakiejś stymy: »cieszyć się szacunkiem«
fraz. (Był) zjazd wielki: »przybyło wiele osób«
fraz. w poniewierce być: »być pogardzanym przez kogoś«
fraz. coś jest ze zgubą czyjąś: »coś dzieje się wywołując czyjś upadek«
fraz. być pogotowiu: »być przygotowanym do czegoś«
fraz. sobie być posłem: »reprezentować tyllko siebie«
fraz. : »jest to zgodne z rzeczywistością«
fraz. być na pogotowiu: »znajdować się w stanie gotowości«
fraz. być w cenie II: »popłacać«
fraz. jak w błoto wrzuconym być: »być marnowanym, trwonionym«
fraz. tylko czyje [są] bydła: »komuś się dobrze powodzi, ktoś jest szczęśliwy«
fraz. jak w błoto wrzuconym być: »być marnowanym, trwonionym«
fraz. czerwonym jako cegła być:
fraz. być w cenie I: »być cenionym, mieć wysoką wartość«
fraz. tak jest bogaty, jakoby przy dobywaniu Konstantynopolu był przytomny: »ktoś bardzo wzbogacił się, zwłaszcza na zdobyczach wojennych«
fraz. być u biesa: »stracić życie, umrzeć, zginąć«
fraz. bies komuś był po czymś: »nic dobrego z tego nie wynikło, to wszystko na nic«
fraz. być u bóla: »zginąć, przepaść«
fraz. dyjabeł się kogoś będzie pytał: »nikt się nikogo nie będzie pytał, radził«
fraz. być na chałupie u kogoś: »zamieszkiwać gdzie jako komornik«
fraz. być u kogoś w podejrzaniu: »nie wzbudzać w kims zaufania«
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Im kto bogatszy, tym skępszy iest, quo quis ditior, eò tenacior est. WojnaInst 146.
przys.
  • Choć ludzi jest gwałt a o człowieka czasem trudno. PasPam 249v.
przys.
  • – [...] Nie mászli Cnoty, ábo nie wiesz temu co rzec, Nie rádziłbym ci głowy podnosić nád korzec, Zebyś nie wziął w n, wedle przypowieści strychem Niż być złym Gwárdyánem. lepiey prostym Mnichem. PotPocz 113.
przys.
  • I ty/ y żoná y cháłupá/ y wszystko twoje/ (scil.jest) Du/ dein Weib/ deine Hütte/ und alles das deine/ ist mein. [Also pflegen die Polnischen von Adel wieder ihre leibeigene Unterthanen zu sagen]. DobrGram 427-428.
przys.
  • Broń mieyscem/ Rusnicá w lesie/ Kopija w polu/ Miecz ná vlicy/ Puginał w cieśni. Strászne są. ŻabPol B2.
przys.
  • Człowiék nié bydlę/ to iest/ nié ma żyć iák bydlę. KnAd 132.
przys.
  • Lepiey iest więcey mieć łanow niźli dworow: więcey bydłá ná oborze niźli szat w komorze. PetrSEk 12.
przys.
  • Niemand ist ohne Fehler/ (Gebrechen/) Żaden nie jest bez jákiego Błędu, (káżdy Dudek ma swoy czubek;). ErnHand 336-337.
przys.
  • BOUE [...] MOWIĄ przysłowiem: Dom iák cale iest z błota y z gliny zá dom ladaiako stiwany [!]. DanKolaDyk I, 216.
przys.
  • Nie bądź błaznem/ kiedy nie możesz być wielkim Pánem. RysProv X, 1.
przys.
  • N czyń s błaznem gdyś n iést. KnAd 564.
przys.
  • Sędziá co dáry bierze/ Vrzędnik co z chłopy bráta. Niepewni są. ŻabPol B3.
przys.
  • Lepiey być dobrem chłopem/ niż złem popem. KnAd 482.
przys.
  • Máli być ládá iákim Popem/ lepiey że będzie dobrym chłopem. RysProv VIII, 9.
przys.
  • Masz li być złem popem/ ráczey bądź prostem chłopem. KnAd 482.
przys.
  • Zakonnik w Celli/ Zołnierz we zbroi/ Człek przy prawie. Bespieczni są. ŻabPol B1v.
przys.
  • Koń bossy ná lod/ Bot dziuráwy ná błoto/ Tępa siekierá ná drwá Niebespieczni są. ŻabPol B1.
przys.
  • Chłop ma być iáko násiekány kiy. RysProv I, 10.
przys.
  • Kto w dziesiąci leciech/ nie będzie nadobny/ we dwudziestu gładki/ we trzydziestu duży/ we czterdziestu mądry/ w piąciudziesiąt bogáty/ wsześciudziesiąt nabożny/ tedy iuz do śmierci tákim nie będzie. RysProv VII, 7.
przys.
  • – Szubiénicznik/ wisiéléć [!][...] Nostri per probrum dicunt talibus: Byłeś w-katowskich rękách. Kn 1126.

BĘDĄCY
im. przym. czyn.
Formy gramatyczne:
lpst. równyM.mbędący
żbędąca
nbędące
D.mbędącego
żbędącej
nbędącego
C.mbędącemu
żbędącej
nbędącenu
B.mżywbędącego
nżywbędący
żbędącą
nbędące
N.mbędącym
będącem
żbędącą
nbędącym
Ms.mbędącym
żbędącej
nbędącym
lmst. równyM.mosbędący
nmosbędące
D.będących
C.będącym
będącem
B.mosbędących
będące
nmosbędące
N.będącemi
będącymi
Ms.będących
Autor: SPas
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)