POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło LEC drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło LECEDEMOŃCZYK
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.03.2016
LECIEĆ czas. ndk
Słowniki: SStp, SXVI, Kn, T III, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Formy gramatyczne:
lecieć
lp1. os.lecę
2. os.lecisz
3. os.leci
lm1. os.lecimy || leciemy || leciem
3. os.lecą
lpm1. os.leciałem
3. os.leciał
ż1. os.leciałam
3. os.leciała
n3. os.leciało
lmmos3. os.lecieli
nmos3. os.leciały
lp2. os.leć
lm1. os.lećmy
lpż1. os.leciałabym
lecąc
1. »przebyć jakąś przestrzeń w powietrzu, poruszając się za pomocą skrzydeł lub dzięki wrodzonym właściwościom«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Zbieraycie sieci/ bo iuż ptacy nie lecą. RysProv 88.
przys.
  • ~ Sroká záwsze pstra zostáié/ w ktorekolwiék léci kráié. KnAd 393.
przys.
  • sroka Pstra wszedzie chocby nawet za morze leciała. OpalKSat 91v.
2. »przebyć jakąś przestrzeń w powietrzu z powodu wprawienia w ruch przez jakąś siłę z zewnątrz«:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ W cudzym domu drwá rąbią/ á do nas wiory lecą. RysProv 82.
przys.
  • ~ gdzie drwa rąbią tam trzaski lecą. wo Holtz gehauen wird, fallen Spähne. il n'y a forêt où il ne tombe des feuilles par terre; dans un tel jardin il n'y a pas d'autres fleurs à cueillir. T III 2347.
3. przen. »szybko się przemieszczać«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. oślep lecieć:
  • ~ Od strachu y bolu oslep leciał [koń] gdzie go nogi niosły. PasPam 177v.
  • ~ [...] drudzy porzuciwszy sprzęty [...] iak oparzeni oslep nie wiedząc dokąd lecieli. HistBun 21.
troj. lecieć jako wiatr || lecieć jak wiatr:
  • ~ Zawoła Pąn nachłopca á nie idziesz Nie biezysz na swych nogach nie widzisz Korbacza A chłopiec leci iak wiatr zaraz czyniąc co Pąn Kaze albo zawoła [...]. OpalKSat 7v.
  • ~ Lecz Arnold zanim z kilką swych do koni Przypadszy, leci iako wiatr w pogoni. OblJasGór 56v.
troj. jak wicher lecieć:
  • ~ Więc tedy hasło dawszy sobie słowem: Nu, bracia, dalej! - dopier skoczą społem Jak wicher lecąc. BorzNaw 164.
troj. lecieć by strzała || lecieć jako strzała:
  • ~ [Akteon] leci by strzała po boru sosnowym, zbywając w gęstych zaroślach pogoni własn<éj>, co goni. MiasKZbiór 270.
  • ~ Łódź leci, jako strzała, puszczona z cięciwy, Albo jak po powietrzu ptak, obłowu chciwy. ArKochOrlCz III 292.
troj. lecieć jak oparzony (sz. zm.):
  • ~ [...] drudzy porzuciwszy sprzęty [...] iak oparzeni oslep nie wiedząc dokąd lecieli. HistBun 21.
  • ~ [...] nie mogąc wytrzymać lecieli iak oparzeni iedni w staw, drudzy w Upusty, inni w błota, a iak mogli insi uciekali. HistBun 4v.
troj. lecieć jak szalony:
  • ~ Wtym leci iak szalony ochotnik Kozacki za Seret goniąc za naszemi [...]. HistBun 18v-19.
troj. lecieć jako wściekły:
  • ~ Skoczy Arsina z łoszka bez odziezy. W iedney koszuli, leci iako wsciekła [...]. PotSyl 41.
4. »spadać; przewracać się«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. trup leci:
  • ~ Moskwa nazad odwodem amy tu przycinamy tym bardziej trup leci Moskwa w nogi. PasPam 105v.
  • ~ A tu rąbanina Sroga trupi lecą. PasPam 112v.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Bábá lecąc ze wschodu [= ze schodów] wołáłá/ co dalej to gorzej. RysProv 12.
przen. przenośnie:
  • ~ Tak więtszym stanom, mniejszy, często więc zajźrzymy Ich zwierzchności wysokiej, a tego nie wiemy, Że im kto wyżej siedzi, tym się barziej boi, Gdyż dalej temu lecieć, kto na wieży stoi. VerdBłażSet 26
  • ~ Ktorzy na hanbę niemałą Słuząc Rycerskie zarzucili chęci Lecą z pamięci. MikSil 60
  • ~ Czasów niniejszych jako z krzyża zdjęta, Krwią odkupiona, wolność nasza święta Płacze matuchna ojczyzna na dzieci, Że na łeb leci. RudnPieśńBar II 467
5. przen. »szybko się pojawiać; rozchodzić się«:
6. przen. »szybko zbliżać się do jakiegoś niekorzystnego zdarzenia«:
7. przen. »o czasie i odcinkach czasu: przemijać«:
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. lecieć jako grad || lecieć jak grad:
  • ~ Skoczylismy tedy we wszystkim biegu pod Mury. A tu iako grad lecą kule. PasPam 59.
  • ~ Kiedy poczną ognia dawac kiedy poczną parzyc zdział iako grad kule lecą. PasPam 94.
  • ~ Dusze potępionych iak grad do piekła lecą. OblJasGór 143v.
troj. lecieć na szyję (sz. zm.):
  • ~ Swiát ten drábiná własna do Páná Bogá iest/ ile kreátur w sobie ma/ tyle szczeblow; po ktorych ludzie święci do nieba wstępuią/ źli do piekłá ná szyię lecą [...]. BirkNiedz 90.
  • ~ Co postrzegszy nasi że iuż krola nie maią co prędzey lecąc na szyie gwałtem się mostu dopinali [...]. HistBun 42.

LECĄCY
im. przym. czyn.
Formy gramatyczne:
lpst. równyM.mlecący
żlecąca
nlecące
D.mlecącego
B.mżywlecącego
żlecącą || liecącą
nlecące
N.mlecącym
żlecącą
lmst. równyD.lecących
C.lecącym
B.moslecących
nmoslecące
N.lecącemi
1. »przemieszczający się w powietrzu za pomocą skrzydeł«:
  • – PRzystąpmy zaś do wypisánia lekarstw vrodzáiom ziemskim służących/ ktore podczás przez robáctwo/ száráńcą/ wielkiemi hufámi po powietrzu zdálekich kráin lecącą/ ták/ że ziemię okrywa/ z gruntownym zepsowániem wszystkich vrodzáiow/ traw/ winnic/ bywáią wynisczone/ y spásione. SpInZąbMłot 281.
  • – [Mojżesz] opisuie woysko Rzymskie pod Orłem lecącym do zydowskiey ziemie, áby ią spustoszył [...] Przyprowádzi Bog ná cię narod zdáleká [...] ná kształt Orłá lecącego z impetem [...]. KorRoz 129.
  • – Na tablicy miedzianei po prawey ręce trzi gałąski spomogranatami wymaliowane beli: po lewei Orzeł biały lecący á orliątka na grzbiecie noszący, iakoby kwilionce do korony, ktorą Orzeł w lotu, ku niebu wyciągnionom szyie mając, rostro trzimał. VorLetSkarb 178.
  • – Orła na Oboz Nieprzyiacielski lecącego widząc Aristander, ieszcze ante pugnam obiecywał sobie triumphum, iakoż w rzeczy samey pokazał eventus. ChmielAteny I 521-522.
2. »przemieszczający się w powietrzu z powodu wprawienia w ruch przez jakąś siłę z zewnątrz«:
  • – [...] gdi z obozu Tureckiego strzeliono z wielkiego działa do naszego obozu w ten czas kucharz Ie[g]o Msci napadl y kulie liecącą vłapił i zaras tąsz kulią cisnąl y trzy namioty tureckie obalił. AktaBab 28.
  • – Powiedz mi, chrześcijaninie, [...] Co prędszego nad spłynności Rzek, nad strzały lecące [...]. A wiesz co takiego? Rozkosz świata marnego. MorszZWierszeWir I 413.
  • – Ná Elekcyą pierwszą Nayiaśnieyszego Stánisławá Leszczyńskiego Roku 1704. 19 Julij, kuto monetę z rácą zápaloną, do gory lecącą, z nápisem: In splendorem rapitur. ChmielAteny I 895.
  • – [Ogień grecki] puszczany był nadalekośc z procy, na sprężynach, to wydmuchnieniem z rury mosiężney, to wycisnieniem z naczyń na kształt sikawek robionych, lecący na osoby, y rożne objecta, paląc ie bez ugaszenia, chybá octem z uryną, y z piaskiem zmieszanym, zgasnąć mogł y od oleiu. ChmielAteny III 32.
3. »szybko się przemieszczający«:
  • – Weźmy Orszeńską bitwę/ wielkich miłośnikow oyczyzny obaczymy/ [...] o niepodobny brod przez Orszę rzekę szeroką y głęboką kuszących się/ y nie płynących/ ále na koniech swych po wodzie lecących/ zbroynie ná nieprzyiacioły Oyczyzny swoiey. KunWOb E4.
4. »spadający; przewracający się«:
  • – [...] iedni niemowiątkami ieszcze umieráią/ iáko kwiecie lecące z drzewá/ drudzy w dziecinnym, młodzieńskim/ ábo męskim wieku zchodzą [...]. StarKaz 385.
  • – [Opis wieży w Pizie] Blisko tego Kościoła, ale niż przyłączona iest Wieża cała marmurowá, dziwną industryą náchylona, niby lecąca, wszystka ná ziemię [...]. ChmielAteny II 177.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ Ná lecące drzewo nie opieray się, bo cię zsobą pociągnie. FredPrzysł C2v.
przen. przenośnie:
  • – Strawne to iest Słowo Boże [...] nie z cielesney massy ugniecionych rogálow/ to iest nie z racyi y wywodow doczesnych dzisieyszych politykow/ y ná łeb lecących/ nie stałych státistow; ále z głębokiego fontis falientis in vitam aeternam zrzodła [...]. BujnDroga 172

LECĄCY
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
1. »ten, kto przemieszcza się w powietrzu za pomocą skrzydeł«:
  • – [Orzeł] Z natury w Słońce niezmruzone lubi zanurzyć oko: czego orlęta iezeliby nie czynili, łzy puszcaiąc z oczu, wyrzuca, iako pártum degenerem [...]. Probuie ich, ku Słońcu ie obracaiąc, lub lecąc z lecącemi. ChmielAteny III 613.
2. »ten, kto szybko zbliża się do jakiegoś niekorzystnego zdarzenia«:
  • – A choć te błędy [Zwingliusza] Konstancyeński refutował Biskup contra wydaną ksiąszką, nic lecącym in abyssum zguby nie pomogło. ChmielAteny III 703.
Patrz latać.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)