POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło WYCIĘGLINA drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło WYCINAĆ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.02.2015
WYCIĄĆ czas. dk
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
wyciąć
lpm1. os.wyciąłem
2. os.wyciąłeś
3. os.wyciął
wyciąn
ż3. os.wycięła
n3. os.wycięno
lmmos1. os.wycięliśmy
-śmy wycięli
3. os.wycięli
wycięni
lmmos3. os.byli wycięli
lp1. os.wytnę
3. os.wytnie
lm1. os.wytniem
3. os.wytną
lp2. os.wytnij
wytni
wytniej
lm2. os.wytnicie
wyciąwszy
wycięto
1. »cięciem usunąć coś, oddzielić od czegoś; ściąć, wyrąbać, uciąć«:
Rekcja: co
przen. przenośnie:
  • ~ Inaczey woli umrzec, woli głowę Łozyć Iesli dzis nie ma swoich nieprzyiacioł pozyc Idzciesz rzecze wielkiego Swiata Krociciele Wytnicie y skorzeniem, to szkodliwe ziele idzcie smiele ia na was będę patrzył z bliska A kto naypierwszy wtargnie do tych Psow łozyska. PotWoj 102
  • ~ Dobrze hártowna nátárszy śmierci kosá, wszytkie moie wycięła fortuny i szczęścia, kiedy mi Oyca i Dobrodzieiá mego trupem połozyła. PisMów II 309
2. »tnąc wyodrębnić coś z jakiejś całości, wystrugać, wyżłobić, wyciosać; wyrzeźbić«:
Rekcja: co
3. przen. »pozbawić życia człowieka lub zwierzę; zabić wielu, dokonać mordów na dużą skalę«:
Rekcja: kogo co
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. w pień wyciąć I (sz. zm.): »pozabijać wszystkich, nie pozostawić nikogo przy życiu«
  • ~ [...] Albo skoro wpien wytnie Gaurow: na kupy zich obozu zabite, będzie włoczeł trupy. PotWoj 134.
  • ~ Apotym przyszła pogon zastała spiących obskoczyli y wycięli wpięn. PasPam 90.
  • ~ Zewszystkich stron uderzono nanich w pien wycięto. PasPam 97v.
  • ~ Słysząc także nasi Koronni o Chmielnickiego kupach, ozy wiwszy się troche rozrywac ich umyslili, dla czego nieiakiego Andrułe z Wołoszą wyprawili, ktory przodem ruszywszy sie Miasto iakieś z rabował, y Ludzi łupem obciązył niepomału, a tym czasem Kozacy niespodzianie na Niego spadli, y pewnie by ich byli w pień wycieli, gdyby nie Woniłowicz z Xiązęcemi Ludzmi nadszedł, y ich obronił. HistBun 22.
  • ~ Sam krol będąc nazbyt cięzko uzbrojony pogrązył się w kałuzy A Chrzescian na 15000 wpień wycięto. IntrHist 114.
  • ~ [...] cáły podiazd w pień wycięto, konie y wszystek Iassyr im [Tatarom] zábráwszy. MerkHist 2/121.
  • ~ ESTRE [...] Faire main basse sur les ennemis. Hoster internecione caedere [...] Hostes occisione ou occidione occidere [...] Hostes interficere [...] W pień wyciąć nieprzyiaciela. DanKolaDyk II, 221.
  • ~ Po skończonym Pokoju Czarnecki wysłany we 3000. i złączony z Litwą w 9000. Chowańskiego Wódza [!] Moskiewskiego attakującego już od 6. Miesięcy we 30000. Zamek Lachowicki, znacznie zniósł, na 15000. Moskwy w pień wyciąwszy pod Połonką, wiele w niewolą ich zabrawszy, Chowański aż do Wilna uszedł, gdzie jeszcze Garnizon był, Moskiewski. ŁubHist 100.
  • ~ Pień [...] w pień wyciąć, powycinać. in die Pfanne hauen. faire main basse sur l'ennemi; faire passer par le fil de l'épée; tailler en piéces; défaire, battre à platte couture [...]. T III 1262.
  • ~ Wycinam, v. m. F. wytnę [...] wyciąć w pień, vid. Pień - w pień wyciąć [...]. T III 2663.
fraz. wyciąć do znaku: »pozabijać wszystkich, nie pozostawić nikogo przy życiu«
  • ~ Dlategosmy Urynow, dla tego Soroku Ze nam wolnego przescia y bronili szlaku i mieszczan y Miasteczka wycięli do znaku [...]. PotWoj 55.
4. przen. »zadać cios, uderzyć, pobić; trafić w coś«:
Rekcja: komu co; kogo co
5. przen. »zrobić, wykonać coś energicznie, z werwą«:
Rekcja: co
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. wyciąć chyżego: »uciekać«
  • ~ Widziałem przegraną Dąnskorunskiego [Dołgorukiego] zaraz tedy wyciąn chyzego nazad. PasPam 108v.
#

WYCIĘTY
im. przym. bier.
Formy gramatyczne:
lpodmiana złożonaM.mwycięty
żwycięta
nwycięte
D.mwyciętego
żwyciętej
nwyciętego
B.mwycięty
N.mwyciętym
lmodmiana złożonaM.moswycięci
nmoswycięte
D.wyciętych
N.wyciętemi
1. »taki, który został cięciem usunięty, oddzielony od czegoś; ścięty, wyrąbany, ucięty«:
  • – Pięń z-wyciętego drzéwá sztuká/ vide Kłodziná. Kn 688.
  • – Wszelakie drzewo, ktore nie czyni owocu dobrego, wycięte będzie, y w ogień wrzucone. BirkRus 31.
  • – O nadgrodę tesz debow wycietych proszą. OpalKListy 65.
  • – Lásy, Puszcze, y Bory obiecháć in circum circa swoich własnych gránic, tákże circumferentią Pol, co do własnego twego należy dziedzictwá: ná Gránicách ieśli wcále są żnáki [!] (według práwá y opisu) vpátrowáć, drzewá wycięte, pásiek osadzonych, y pustych dozor iáki był bez ten czás, z leśniczym álbo borowym: ratione szkod Inquisitią vczynić: do tego áby węgla, dziegciu, ábo smoły, nád roskazánie y wolą Páńską nie palono, bo przez to nie tylko od ogniá, ále y od samego dymu zákwitłe drzewá schną y lásy w niwecz się obracáią, iáko o tym wyżey opisáło się w Punktách ná swoim mieyscu. HaurEk 105.
  • – Łąki połową pozarastałe chrustem, dębina dużo zdezelowana, bo wpół wycięta. InwKal I 683.
  • – Drzewá wyciętego ná Gorze Libánu wyszło więcey, niżeli 150. y trzy tysiące [na świątynię Salomona]. ChmielAteny II 545.
przen. przenośnie:
  • – Kto chce mieć z dzieci uciechę [...] zá máłu prostuy ie [...] by się nie krzywiły złościámi/ y potym iáko niepożyteczne wycięte y w piec wrzucone nie były. KalCuda 185
  • – Poniewász wątpić nie trzebá/ że to dosyć uczynienie/ iáko iedno wędzidło/ szalone szkápy kroci y powściąga/ czyni nas czulszymi z pilnieyszymi; wyciętych grzechow pozostáłe wiory wymiáta/ złe nałogi przewrotnym życiem wprowádzone/ przeciwnym w cnotách ćwiczeniem znosi. BujnDroga 102
2. »wyodrębniony za pomocą cięcia z jakiejś całości, wystrugany, wyżłobiony, wyciosany; wyrzeźbiony«:
  • – [...] było się gdzie przechodzic i czemu przipatrzić, a zwłascza zwierzincowi, wposrzodku ktorego, okrągły niemały plac był, na tym stoiąc na kształt gwiazdy ulicami przez wszistek las wyciętemi, widziec było gdzie się zwierz obraca [...]. VorLetSkarb 144.
  • – On przedziwny obraz u Daniela Proroka, ze złota, ze Serebra i zinnych przedniei szych Kruscow uliany, w ktory skoro ieden kamien z gory wycięty uderził, wnet się skruszył i w proch obrocił, nic innego nieznaczył, iedno fragilitatem et fugacitatem wszistkich rzeczy. VorLetSkarb 49.
  • – Pisze do stárszych Pułkownikow Szwedzkich Y do Máiorow celnieyszych Niemieckich: Zwłáscza do Graffa z Wrzeczewicz, ktoręmu Iáko Rzymskięmu Synowi práwęmu Posyłá obraz ná blászé wycięty Y malowany z twarzy Panny Swięty. OblJasGór 19.
  • – Názwano kogoś Cesarzem naprzod, że był z-wnętrzności Mácierzyńskich wycięty, názwano potym drugiego Augustus że się w-sierpniu zrodził. MłodzKaz II, 9.
  • – WSzytkie Párábole ziákiegokolwiek Konusá wycięte, są sobie podobne: y otwieráią się według odległości centrá odbicia od wierzchu Páráboli. SolGeom I 277.
  • – NA kárcie IML, prżełamáney po dwá kroć (z nauki 3. tey zábáwy) zgotowawszy ánguł krzyżowy IML, y wyciąwszy go nożyczkámi, álbo nożem wyrznąwszy po liniiách IML (z Náuki 5. tey zábáwy;) ściánę ML, ángułu wyciętego ná kárcie, przystaw do linii dáney CA, ták żeby druga ściáná IM, pádłá ná punkt O. SolGeom I 40.
  • – Sławne w Egipcie Miásto, poświęcony Ma Słońcu Kościoł; ktory wywiedziony Stá kolumn szereg, w niebo pod obłoki Wznosi, z Tebáńskiey wyciętych opoki. ClaudUstHis 60.
  • – Przydáią drudzy, áby pewney godziny, y pewnego dnia, ostrzem ná doł nie do gory, y z pewnemi słowy była wycięta [rózga kruszcowa]. BystrzInfAstrol 28 nlb.
  • – KROLIK po Łácinie Regulus, álbo Trochilus, Ptak bárzo máleńki, ktorego do piecżenia zátknąwszy nie wypatroszonego, ná rożenek laskowy, świeżo wycięty, sam się przy ogniu obraca, byle był ná soszkach rowno ná wadze położony. ChmielAteny I 512.
3. przen. »pozbawiony życia, zabity, szczególnie w wyniku dokonania mordów na dużą skalę«:
  • – [...] y tak podkawszy się męznie z Szwedami zniosło nasze Woysko Szwedow nagłowę, bo ich też Pułk Wołoski zZasadzki przyszedłszy z tełu okrutnie zmięszał iż musieli nagłowę przegrac, Piechota Szwedzka wycięta Raytarya zniesiona, działa wzięte [...]. DrobTuszInf 7.
4. przen. »taki, któremu zadano cios, którego uderzono; o iskrze: wykrzesana, tj. wydobyta przez uderzenie np. żelazem o lamień«:
  • – Porwany w nocy iáko Zboycá od zbirow/ Ceklárzow/ w powrozách/ w łańcuchách przez miásto y ludnieysze rynki prowádzony/ stursany/ targany/ popychany/ od iednego siepácza/ pośrzod sądowey izby w oczách pełnego senátu/ ciężkim policzkiem wyciętym ubity [...]. BujnDroga 324.
  • – Z tego grzechu iáko z pierwszey ná suchy proch wyciętey iskry ná dusze ludzkie/ piekielne wieczne ognie wspłonęły. BujnDroga 38.
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)