POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło WOLISZCZE drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło WOLNIE
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 11.09.2016
WOLNY, WOLEN przym.
Warianty fonetyczne: WOLNY || WOLEN, WOLEŃ, WOLIEN
Słowniki: SStp (wolny, wolen), SXVI (wolny, wolen; korpus), Kn (wolny, wolen), T III (wolny, wolen), L (wolny, wolen; XVI-XVIII), SWil (wolny, wolen), SW (wolny, wolen), SJP (wolny, wolen) notują
Formy gramatyczne:
lpM.mwolny
żwolna
nwolne
D.mwolnego
żwolnej
nwolnego
C.żwolnej
nwolnemu
B.mnżywwolny
żywwolnego
żwolną
nwolne
N.mwolnym
wolnem
żwolną
nwolnym
wolnem
Ms.mwolnym
żwolnej
nwolnym
lmM.moswolni
nmoswolne
D.wolnych
C.wolnym
B.moswolnych
nmoswolne
N.wolnymi
wolnemi
Ms.wolnych
lpM.mwolniejszy
żwolniejsza
nwolniejsze
D.mwolniejszego
żwolniejszej
nwolniejszego
C.mwolniejszemu
B.mnżywwolniejszy
żwolniejszą
nwolniejsze
N.mwolniejszym
żwolniejszą
lmM.nmoswolniejsze
N.wolniejszymi
lpD.mnajwolniejszego
nnajwolniejszego
B.żnajwolniejszą
N.mnajwolniejszym
lpM.mwolen || woleń || wolien
D.m albo nwolna
1. »taki, który może postępować zgodnie z własną wolą; niezależny«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wolny sobie (sz. zm.):
  • Wolny sobié człowiek/ v. Swobodny. Kn 1280.
  • – [...] Achemenides, iuż wolnieyszy był sam sobie, y w lepszey szácie chodził, á niżeli w on czás, kiedy się po chrościnách, y lesiech, vkrywał, przed Poliphemem. OvOtwWPrzem 564.
  • – Terazem sobie wolna, y mogęć náwoli Y bespiecznie wynurzyć, co mię w sercu boli [...]. CorMorszACyd 146.
  • – A niecháy wolná sobie w ták nieszczęsney porze, Oycá y sługi płácze, do smierci w Klásztorze. CorMorszACyd 192.
troj. wolna wola (sz. zm.):
  • – Ale czemu [Bóg] dopuszcza w grzechy wpadáć? bo człowiek ták chce, á Bog przeciw iego wolney woli nie chce czynić [...]. TylkStrom 50.
  • – Czemu wolá nászá wolna, appetyt bydlęcy nie wolny? Wolność tám iest, gdzie iest rzeczy obieránie, y iedney nád drugą przekładánie y porownánie, co iest własna rozumowi ktorego bydlęta nie maią. TylkRoz 316.
  • – Zadney kreaturze nie przystoi bydź koniecznie, ále z wolney Bogá wszechmocnego woli, od ktorego nie z powinności są stworzone nátury, ále według wolności Iego y upodobania stworzone są. DuńKal M2.
troj. wolna Rzeczpospolita (sz. zm.):
  • – [...] w Wolney záprawdę zrodziłem się Rzeczyposp[olitej]: w ktorey zmusu nikt nic czynić niepowinien [...]. LubJMan 77.
  • – Na tę zaś spuszczać się każdego dyskrecyją arcyniebezpieczna rzecz jest Rzpltej wolnej. KonSSpos 240.
troj. wolnym kogoś puścić:
troj. wypuścić kogoś wolnego || wypuścić kogoś wolnym:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. wolne miasto (sz. zm.): »miasto mające prawa państwa«
  • Miast wolnych/ ktorych bywáło przedtym 96. iest teraz do 60. ktore wszytkie rządzą się sámy/ y práwa máią własne. BotŁęczRel III 73.
  • – Wenecyą zá wolne Miásto wszyscy zwyklismy názywáć/ nie tym/ ze tám wolno zábiiáć/ wydzieráć/ gwałty czynić/ ále tym że nie wolno. StarPopr 7.
  • – Potym się Cesarz na kostnitz y magdeburg wolne Imperij miasta obrocił y na nie banicyą włozył. IntrHist 221.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Niéwolnik ma ięzyk wolny. KnAd 714.
przen. przenośnie:
  • – [...] iezeli zas Iuliuszowi na tey Woynie Sprzyiaiąca fortuna posłuzy, niechze pod iego mieczem oraz z wolnoscią gine, abym na wolnym karku moim niewolniczego iarzma nie piastował dłuzey. SzołHist 12
  • – Niechay Krew moia zciała moiego przez starosc zwiędłego na téy woynie wylana, ze Krwią Synow Oyczystych będzie pomieszana wprzody nizeli na Wolnych karkach naszych hardego zdzwigniemy Tyrana, y do tąd niewidanego w Oyczyznie naszey oglądamy Pana. SzołHist 12
a) »taki, który ma prawo coś zrobić«:
b) »taki, który nie jest niczyim niewolnikiem ani sługą«:
c) »o poddanym: mający wolność osobistą«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. chłop wolny:
troj. wolnym kogoś uczynić I (sz. zm.): »darować poddanemu wolność osobistą«
  • – [...] za Corruptią pieniędzy odnich [kilku mieszczan z Brzeska] łakomstwem swem pan ten [Czerny] ich wolnęmi poddanstua uczyniel y Sliachtasię im czynic niezganieł [...]. TrepNekLib 41.
  • – [...] ich habe den Unterthan freu gemacht/ Poddánemum wolność dárował, (wolnom puścił Poddánego,) uczyniłem Poddánego wolnem [...]. ErnHand 310.
d) »o żołnierzach służących ochotniczo«:
2. »o zwierzęciu: takie, które przebywa poza zamkniętym pomieszczeniem«:
3. »taki, który jest wyrazem niezależności; taki, który gwarantuje niezależność«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. list wolny:
troj. wolny głos (sz. zm.):
  • – Tegoż Stanu [szlacheckiego] naywiększa w wolnym głosie Praerogátywá, że iáko wolnym głosem Páná sobie obiera, wolnym głosem ná wszystko zezwala, ták mimo głos iego wolny nic stánowiono bydź nie może. LubJMan 2-3.
  • – Turkow to osobliwie, korciło bez miary Gdy naszy porazali na nogę Tatary Narod udzielny, bitny ktory dotąd głosem Wolnem Pana obierał, a im ci pod nosem Bez wszelkiey pomsty kurzą co Dniepru Porochy Osiedli wzgardzonego Pospolstwa Motłochy. PotWoj 11.
  • – Informacyja na sejmiki antekomicyjalne [...] Ażeby starali się wolny głos utrzymać, to jest liberum veto, za którego naruszeniem nie tylko sejmowe, ale i sejmikowe każdego szlachcica nie „pozwalam” upadać by musiało [...]. InfSejmRzecz 119.
troj. wolna elekcyja (sz. zm.):
  • – Niech Elekcya Krolá będzie wolna, ták, żeby ze wszystkich Koronnych Senatorow, Consiliarzow, Przełożonych, Baronow, Żołnierzow, Szláchty, ktorykolwiek ná Seymie Elekciynym przytomny bedzie, wolnym káżdego zezwoleniem, y wolną wolą nowy Krol obierány był, y denuntiowány. LubJMan 57.
  • – Iezeli tedy wolno było do tey praerogatywy wołać, Wisnowieckiego, Polanowskiego toc nie było się o co gniewać choc by tez przy wolney Elekcyiey wołano y Lubomirskiego. PasPam 191.
  • Wolna Elekcyia tym ze Narodom wedle praw iest dostatecznie warowana. PasPam 213v.
troj. wolne obieranie kogoś:
troj. wolne obranie kogoś:
4. »dobrowolny«:
5. »taki, któremu nie grozi jakieś niebezpieczeństwo«:
przen. przenośnie:
  • – Sam mu Kupido zadaje niewczasy, Sam go na smętne myśli pędzi w lasy, Ani jest wolen przed Wenerą płochą Pod wiejską sochą. MorszAUtwKuk 165
6. »taki, którego nie obciąża coś niepożądanego«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wolne sumnienie:
troj. wolna głowa I:
troj. wolnym kogoś uczynić II (sz. zm.): »uwolnić kogoś od zarzutów«
  • – Pozwanogo beło [Abramowicza] ze na Pospolitym Ruszeniu A[nno] 1622 niebeł. On na terminie uchodząc poen Confiscatiey rzekł zemia Niesliachcic fassus est non negavit, zaczym uczynionogo wolnym [...]. TrepNekLib 17.
  • – Potakowym pod przisięgą wydanym swiadectwie, sąd Lettowa wolnym ab actione spolii uczynił [...]. VorLetSkarb 72-73.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Vmárły od zazdrości od krzywdy wolen. KnAd 1202.
przys.
  • Wolna myśl iedná roskosz v człowieká. RysProv 82.
7. »zwolniony z jakichś zobowiązań, powinności«:
8. »niezajęty pracą, obowiązkami«:
9. »dozwolony«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. rzecz wolna (sz. zm.):
  • – Jesli rzeczy przyrodzonych záżywamy do spráwienia skutku iákiego do ktorego spráwienia rozumiemy/ iż máią moc przyrodzoną/ tedy to iest rzecz wolna. SpInZąbMłot 267.
  • Wolna rzécz/ v. Godziła. Kn 1279.
troj. wolne chodzenie I:
troj. wolne chodzenie dokądś II:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • Polakom kázdy stroy wolny. KnAd 888.
10. »dostępny bez przeszkód; swobodny«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wolna droga:
troj. wolny pas (sz. zm.):
  • – O wojsku bardzo głucho, a od jmp. wojewody ruskiego cale nic: znać, że pasu wolnego nie ma. SobJListy 30.
  • – Tych Sasów Kamieniecki, porucznik pancerny Olszewskiego, starosty wieluńskiego, idąc z podjazdem napadł pod Lublinem; lecz mu się uprosili aureis precibus, i tak im wolny pas dał. OtwEDziejeCzech 238.
troj. wolny przystęp (sz. zm.):
  • – [...] o Najady! że każdy kwiat polny Zrywać na wieńce zawsze macie przystęp wolny. ZimBSiel 118.
  • – Ale jeden z nich [Kupidynów], nad insze swawolny, Kształt jej [śpiącej dziewczyny] rozpinał i do piersi wolny Oczom swym przystęp sprawił [...]. MorszAUtwKuk 160.
a) »o przestrzeni, świetle: taki, którego nic nie zasłania«:
11. »taki, który może się swobodnie poruszać«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wolne powietrze (sz. zm.):
  • – Ma też być miejsce obierane dla stajni, gdzieby powietrze dobre, wolne, a nie zacieśnione od smrodów było [...]. DorHipTur 79.
  • – Z takiej tedy ciasnoty i głodu ludzie chorować i umierać muszą; bo objadszy się krup, a wody na to opiwszy, w smrodzie siedząc, wiatr i wolne powietrze niskąd nie dochodzi, umrzeć musi. NiemPam 253.
troj. wolny oddech (sz. zm.):
  • – [Sól] Dycháwicznym/ y ciężko tchniącym/ z zátkánia płuc/ wolny oddech czyni. SyrZiel 400.
  • – Między innemi domowemi lekarstwy [...] zalecam ieszcze sok z Omanu y swieżego Dzięglu w Winie lub w Piwie ciepłym biorąc; momentalnie albo wiem oddech wolny czynią. BeimJelMed 585.
troj. wolne tchnienie:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. wolny głos II: »mocny, donośny głos«
fraz. na wolne powietrze: »na zewnątrz«
fraz. na wolną aeryją (sz. zm.): »na zewnątrz«
  • – Naywiększe twe staranie niech będzie, żeby pacyent na aeryą wolną niewychodził [...]. BeimJelMed 63.
  • – [...] pacyenta twego na wolną aeryą niepuszczay przez kilka czasow; osobliwie nim się przelaxuie [...]. BeimJelMed 76.
12. »taki, który może się swobodnie odbywać«:
a) »o słowach, zachowaniu: zbyt swobodne«:
13. »o koniu: taki, którym można łatwo kierować«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wolna gęba:
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    Koń cudny y dobry/ ma mieć te seść sztuk. Cudne trzy: Kark/ Nogę/ Oko. Dobre trzy sztuki/ Wolną gębę/ Pewne nogi/ Czułość. PienHip 6.
  • (wariant II):
    Koń ma być czuły/ nog pewnych/ y gęby wolney. RysProv 43.
14. »słaby, lekki, delikatny«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. wolny ogień:
a) »luźny, słabo napięty«:
przen. przenośnie:
  • – Názbyt mię WM. chwalisz/ affektowi w tym swemu wolne wyrzucáiąc wodzá [...]. OpalŁRoz A3
b) »luźny, obszerny, wygodny«:
15. »rzadki; miękki«:
16. »lekko ciepły, letni«:
przen. przenośnie:
  • TIEDE, se dit figurément, pour celui qui se ralentit dans sa dévotion [...]. Tepidus, Remissus. WOLNY oziębły ostudzony co do Nábożeństwa. DanKolaDyk II, 537
17. »powolny, niespieszny«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. iść wolnym krokiem:
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. mat. wolny skok liczby (sz. zm.): »ciąg arytmetyczny«
  • – W ráchowaniu, Wolny Skok liczby, wszytkich zdániem, Roście liczbom pobliższym Rożnice przydániem. SolGeom III 164.
  • – Co iest Skok wolny liczby? Iest tedy Rząd liczb wielu, rowno się przewyższáiących iednąże Restą, álbo Rożnicą, wszytkim spolną. SolGeom III 164.
  • – O Skoku liczby wolnym: álbo Progreszyi Arythmetyczney. SolGeom III 164.

WOLNY, *WOLNA
w funkcji rzeczownika
Formy gramatyczne:
1. »ten, kto nie jest niczyim niewolnikiem ani sługą«:
  • – Słudzy też v niektorych narodow nie są w liczbie miesczánow/ dla tego iż szpecić się zdádzą Rzeczpospolitą: druga iż są sobie niewolni/ á z wolnych miásto ma bydź; trzecia iż z pány vstáwicznie trzymáiąc swego nic nie przydádzą do Rzeczypospolitey. PetrSPolit I 272.
  • – [...] Abráhám miał dwu synow: jednego z niewolnice/ á drugiego z wolney. BG Ga 4, 22.
  • – Bodaj się były nie śniły owe chimery, dla których się w to weszło nieszczęście i z wolnego stało się największym niewolnikiem i mogąc cokolwiek w młodym dobrego jeszcze zażyć wieku, strawić go w większych niżeli piekielnych mękach! SobJListy 199.
  • – OPISANIE oczu ciekawych AKTEONA. Często ciekawe oko szkodę czyni w duszy, Często w niewolne jarzmo wolnego záprzęga [...]. DrużZbiór 516.
2. »poddany mający wolność osobistą«:
  • – Na szarwark zaś wszyscy kmiecie, zagrodnicy, komornice i wolni, żadnego nie ekscypując, iść powinni. InwKal I 340.
  • – Tomasz Szubert, wolny, trzyma gburstwo włok 3 arendą. InwPuck 42.

Z WOLNA
w funkcji przysłówka
Formy gramatyczne:
1. »powoli«:
  • – [...] naylepiey iescze, kiedy Dziesięć álbo Dwánaście szeregow ieden zádrugim stoi, bo ták porządniey ná fleytuch Muszkieterowie nábijáią z wolná niekwápiąc się. FredPiech C2-C2v.
  • – Koláská iednokonna/ ná czterech pieszych/ ráchowáć się będzie/ álbo dwu wołowy woz/ żeby w niedostátku żywności/ woły zábite być mogły. Kto tedy iednego pieszego wypráwuie/ sąsiadá tákieyże wypráwie podległego/ ná ten powáżony koszt/ do siebie przybieraiąc/ wszák przy leniwym ciągnieniu/ ex natura Piechoty/ woły dostárczyć mogą/ idąc zwolna. FredKon 42.
  • – Ozdzenie tákże pilności, y ostrożności potrzebuie, áby nie gwałtownie, ále zwolná, suchemi go suszyć drewkámi, áby go nie przypalić, kiedy się słod przyrumięni, to też piwo cerwonego będzie koloru, á kiedy zwolná, y ostrożnie osuszy, to piwo zielono się fárbuie [...]. HaurEk 19.
  • – Sery tákże z serwatki dobrze wyciskáć á w mieyscu chłodnym, y suchym, gdy ser z wolná oschnie, áby się nie pádał, z pleśni często ocieráć, áby stęchliną nie przeszedł Nabiał. HaurEk 22.
  • – W tey ciekącey krwi [osła] maczay chustki z płotna konopnego niebielonego, y z wolna na powietrzu wysusz. BeimJelMed 418.
2. »łagodnie, delikatnie«:
  • z wolna z kim postępować. mit einem gelinde Mittel versuchen, auf eine gelinde Art umgehen. agir, procéder avec qu. doucement, d'une maniére qui n'est pas violente; traiter qu fort doucement; menager la sensibilité de qu. T III 2599.
Patrz *niewolny, niewolen, wolno, wolnie, niewolno.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)