POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło NIEBYTNOŚĆ drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło NIECHAĆ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 27.03.2014
NIECH part.
Słowniki: SStp, SXVI, Kn, T III, L (; pod: niechać; XVII-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Formy gramatyczne:
niech
1. »(w połączeniu z formami czasownika) wyraz różnych form apelu (prośby, rozkazu, zakazu, rady, zezwolenia itp.)«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. niech nie wspominam:
  • ~ Niech nie wspominam Węgierskiey skończoney woyny, Prus recuperowánych, Moskiewskich Woysk pod nogi Páńskie poddánych, Kozakow woyną y Tráctatámi uspokoionych, bo tego nayiádowitsza zazdrość ubliżyć mi nie może. LubJMan 13.
troj. niech nie wspomnę:
troj. niech mi będzie wolno coś zrobić (sz. zm.):
  • ~ Ogrodzie wdzięczny, niech mi wolno będzie Przechadzki dziś po tobie zażyć i z swoimi Smutkami twe uciechy w jednym zmieszać rzędzie I zażyć wczasu pod cieniami twymi. MorszAUtwKuk 22.
  • ~ Podawa Tomasz Pánu kondycyie, niech mi wolno będzie szperáć, i inqwizycyią czynić ná rękę Páńską. MłodzKaz I, 32.
  • ~ [...] niech mi będzie wolno czasowi folguiąc Starszych solâ Veneratione poczcić [...]. DanOstSwada II, 80.
troj. niech mi się godzi coś zrobić:
  • ~ [...] á ták gdy y obfite swoie W.M. Páństwu przezemnie [rodzice] przydáią błogosławieństwo, niech się też y mnie godzi Wujowskie przyłaczyć Vota, żebyś W.M. Pán z nowo nábytym przyiácielem w długi wiek pomyślnych zazywał pociech [...]. DanOstSwada II, 19.
a) »(w połączeniu z formami czasownika) zachęta do jakiegoś działania z jednoczesnym wyrażeniem niewiary w możliwość realizacji tego działania«:
2. »(w połączeniu z formami czasownika) wyraz pragnienia, aby coś się stało lub nie stało«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. bogu niech będzie chwała za coś (sz. zm.); niech Bóg będzie pochwalony za coś; niech będzie imię Boskie pochwalone (za coś):
  • Bogu niech będzie chwałá zá niewypowiedziány dar jego. BG 2Kor 9, 15.
  • – [...] tego samego herszta Wzięto pierszego dnia […] zac[o] niech chwała naywyszemu Bogu będzie zewpierszym terminie zganiono bezpieczenstwo onitak a Pan Bog inaczey. PoczOdlPam 34.
  • Niech za wszystko Bóg będzie pochwalony, i że na nas turbacye dopuścił. [...] W których jeśli Mu się podoba i daléj nas trzymać, niech się dosyć dzieje świętej Jego woli [...]. ZawiszaPam 30.
  • In Iunio id est 21 Chorowałęm periculosissime [bardzo niebezpiecznie] ledwiem się od Fortki wrocił za co niech będzie Imię Boskie pochwalone [...]. PasPam 257.
  • – Skonczylismy tedy Rok stary Niech będzie Imię Boskie Pochwalone w Mosinach 1659. PasPam 78v.
troj. niech Bóg broni; niech kogoś Bóg zachowa czegoś:
a) »(w połączeniu z formami 1. os. czasownika) wyraz pragnienia, aby coś się stało lub nie stało, będący pośrednim apelem do adresata wypowiedzi«:
b) »(w połączeniu z formami czasownika) wyraz dobrych lub złych życzeń dla adresata wypowiedzi lub osoby trzeciej«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. niech komuś (Pan) Bóg błogosławi:
  • ~ [...] małzonka moia porodziła syna [...] Niech mu Bog błogosławi, aby ros na chwałe iego swiętą [...]. VorLetSkarb 111.
  • ~ [...] wydałem Curkę moię miłą Florencyo Katarzynę Tuszynską wStan Swięty Małzenski za IMSCi Pana Irzego Maliczewskie[go] [...] ktorey niech Pan Bog Błogosławi zcałym domem iey [...] DrobTuszInf 40.
troj. niech komuś Bóg da wieczne odpocznienie:
  • ~ Pochowałęm go [ojca] w krakowie u karmelitow na Piasku Niech mu Bog da wieczne odpocznienie w krolestwie swoim. PasPam 249.
troj. niech Bóg czyjejś duszy miłościw będzie:
troj. niech Bóg da komuś wiekuistą światłość:
  • ~ Czeladnik Moy [...] Vmar kturymi był barzo wygodny ypotrzebny zacomu niech Bog da Wiekuistą Swiatłosc [...]. PoczOdlPam 28.
troj. niech komuś wiekuista światłość świeci:
  • ~ [...] Matkę naszą Pan naywyzszy stego swiata zabrał [...] kturey niech Wiekuista swiatłosc swieci Wniebie [...]. PoczOdlPam 72.
troj. niech kogoś kat weźmie:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. niech żyje: »okrzyk wznoszony na czyjąś cześć«
c) »(w połączeniu z formami czasownika) konstrukcja wprowadzająca zaklęcie mające potwierdzić wiarygodność nadawcy«:
3. »(w połączeniu z formami czasownika) wyraz zgody na zajście jakiegoś zdarzenia«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. niech się dzieje czyjaś wola:
  • ~ Przenieść się Wci mojej duszy bardziej życzyłbym do miasta niżeli do zamku [...]. Ale i w tym niech się dzieje wola Wci serca mego [...]. SobJListy 568.
  • ~ Ták y Chrystus mowi Matthaei 26, Oycze moy, ieżeli ten kielich przeiść nie może, áżbym go wypił, niech się dzieie wola twoiá. TylkStrom 63.
troj. niech ktoś zdrów coś robi:
troj. niech będzie:
4. »(w połączeniu z formami czasownika) konstrukcja wprowadzająca zdanie, w którym zostają przyjęte jakieś założenia«:
Związki wyrazowe niejednoznaczne względem znaczeń
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • ~ [1.] dnia stworzenia rzekł Bog niech się stanie swiatło. IntrHist 5.
przys.
  • ~ [...] wszytkie trzy persony Troyce przenaświętszey do tego się miáły przyłączyć [do stworzenia człowieka]/ czego nie trzebá było/ gdy podleysze kreátury były stwarzáne. dosyć/ gdy rzeczono: Niech się stanie świátłość, etc. BirkOboz 11.

NIECH
1. »w zdaniu podrzędnym przyzwalającym; =choćby«:
  • Niech Koziorożec z strzelcem patrzy krzywo, Niech kondemnaty ogłasza co żywo, Przecię Śreniawa z wolnością popłynie, A cnota polska i w niebie zasłynie [...]. OdRokLub 110.
  • – [...] niech się kto chce obraża, powiem prawdę/ chociaż odium parit [...]. StarPopr 142.
  • – A niech swe wszystkie Cekuby wypiją/ Krolowie/ lepszey myśli nie użyią. TwarSDaf 82.
  • Niech pustej ziemie poganin niesyty tu wszytkę swoję zgarnie armaturę, niech się odyma, niech się jak chce puszy, jemu [odważnemu sercu] nadzieja w Bogu dobrze tuszy. PotMuzaKarp 16.
  • – Ná tym wypełniło się y jeszcze pełnić się będzie ná wszystkich Wieczerzy Páńskiey Wzgárdzicielách, niech będą zacnego álbo podłego stanu, co powiedział Pan Jezus: záprawdę powiádam wam, że żaden z Mężow tych, ktorzy wezwáni są, nie ukusi wieczerzy mojey. GdacPan 27.
  • – Lecz, iesli kogo zła Fortuna wspaczy, Niech rady, niech ma woyska milliony, Kiedy Fortuna, niechce z nim: zginiony. PotSyl 101.
  • Niech zdáleká vtai się [Achilles] w báłwánách morskich, niech go w łonie Nereusz swoim trzyma: ty [Ulissesie] go w káżdey stronie Łátwo naydziesz. ClaudUstHis 131.
  • Niech naylepsze bedą w każdey repartycyi postanowienia, y nayzbawiennieysze prawa, nic się utrzymać nie może, tylko przez nie ustaiącą attendencyą. LeszczStGłos 92.
2. »w zdaniu warunkowym; =jeśli«:
  • Niech my wiemy o dziale młodszego a tak y popłaciemy długi y zbierzemy mu albo przykupiemy co. OpalKListy 572.
  • – Iak odeszła [królowa] asz krol mowi da ieno pokoy niech [j]ęno go okrzykną w Poselskiey izbie będziec on tanszy. PasPam 286v.
  • Niech kto obáli w pałacu filary Niechay fundáment zruinuie ná dnie, Obáczy iezli gmach wszytek niepadnie [...]. OblJasGór 67.
  • – Basistá by nayprzednieyszy, dyszkántem nie záśpiewa, niech każą dyszkáńciście bás trzymáć, depressu nie ma. MłodzKaz IV, 127.
  • Niech ieno komu rzeką; chłop grzeczny, á on nie będzie bárzo swego kármázynu pewien, wnet się zápłonie, pomiesza: bo będzie rozumiał, ze mu przyznawáią grzeczność, uymuią urodzenia [...]. MłodzKaz II, 266.
  • – [...] niech Król postrzeże że Posłowie Ziemscy nie będą ad placitum, choć nayporządniey obranych, może na Nich szukać podobnych dokumentów, i rugować Ich ex atrio Libertatis [...]. OtwEDzieje 104.
Patrz niechaj.
Autorka: RB
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)