Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »cienki płat wybitego młotem metalu, używany do okuwania, obijania czego oraz wyrabiania rozmaitych przedmiotów i części różnych urządzeń«: Káuálleria/ á zwłaszczá bogátszy/ używáią kárácen y szyszakow z blach subtelnych y pięknych. BotŁęczRel III 62. Bláchą pokłádam/ pokrywam/ Imbracteo [...] Tego laminis aureis. Kn 33. Srebro niérobione/ w-bláchách/ oséłkách. Argentum graue, infectum [...] Massa argenti [...] Argentum rude. Kn 1056. Obraz blaszany z miedzi S[więteg]o Franciszka 1. Obraz N. Panny na takieyze blasie 1. ArchRadziw 1638 176, 55. Tam w tym kościele [w Windsorze] jest z napisami na miedzi lubo też na blaszy srebrnej wiele herbów tych którzy przyjmowali, i którego czasu to orde. GawarDzien 161. Ma ten Kościoł Wieżą ná Kościele bárzo kształtną bláchą obitą. PruszczKlejn 20. Das ch in ein sz/ als: bláchá/ das Blech/ Blásze/ in der Gebendung/ (in Dativo casu) dem Bleche. DobrGram 24. Spód u tej mojej [karety] rzezany bardzo kształtnie, wszystek złocisty; blachy, ćwieki, pętlice, przęczki bardzo pięknie zrobione. SobJListy 263. Wiatrak pusty bez wału, walnice, blachy, podosków wszystkich i bez wierzchu, który także naprawy potrzebuje. InwKal I 206. Kto łysy, moja rada, nie bawić się żupą. Jakby też kto wyłaził z szyby na wierzch d... Widząc go jedna pani, nabrała się strachu. Dopieroż, gdy kaganek jaśniejszy przy blachu. PotFraszBrück II 417. Beschlagen [...] er hat den Stab mit Bleche beschlagen/ obił Laskę Błáchą. ErnHand 107. Ołtarz wielki wpuł Koscioła stoi Krzyz na nim wielki Szczyrozłoty y trzy blachy we srzodku takze ze złota. SobTDzien 40. Mosiądz robiono y ná blachy bito pod Zukowem y Zagorzem. BystrzInfGeogr I3v. BALLE en termes d'Imprimerie [...] Follicus typographicus [...] PIŁKA terminem Drukarnianym, mieszek wytkany ktorym farbę biorą do nádania oney ná formy, álbo na blachy. DanKolaDyk I, 166. Weźmi Kawałek ołowiu swieżego, rozbiy cienko niby błachę. BeimJelMed 431.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ cynowa blacha (sz. zm.): W tymże podwórzu gołębieniec z gołębiami. Kompas z blachą cenową, osieł drewniany. InwKal I 254. Pioron na Wiezą [...] Vderził y one od wierzchu samego zapaliwszy, do Sczedu spalił, ze Czynowa blacha iako desc gwałtowny zniey padała. KomonDziej 194v. Rátusz tu [w Padwie] iest wspaniały [...] cały cynową pobity blachą. ChmielAteny II 192. ▲ blacha ołowiana (sz. zm.): Iezeli fluxus seminis pochodzi z gorącości wielkiey, dobra rzecz nosić blachę ołowiáną ná ná krzyżách. CompMed 580. Kazał Doktor kapelusz ołowianą blachą napełnić. BeimJelMed 438. ▲ blacha żelazna (sz. zm.): Potym [zioła] miedzy dwie blásze żelázne/ á na pálec wzmiąsz [...] kładą. SyrZiel 122. W niej [łazience] piecyk malowany nowy, kociełek miedziany nowy na łańcuchach i hakach żelaznych wiszący i blacha żelazna. InwKal I 104-105. Z izby bokowej komora, w niej piec polewany, z kominem i blachą w nim żelazną, okien szkalnych w drzewo dwie. PiotBrań 413. Były tez ręczne pociski ktoremi Rzymscy zołnierze tak zręcznie ciskali iz niemi mierniey nizeli z łuku strzałami do Celu trafiali, a w co trafili tedy by tez w zelazne blachy rzecz uzbroiona była, na skroz ią przebiiali. SzołHist 19v-20. Podstaw pod nos chorego blachę żelázną rospaloną, żeby na nię krew kápáłá. PromMed 98. ▲ blacha srebrna (sz. zm.): Był przecię [kościół] ná wierzchu kryty śrebrnemi bláchámi. WargRzym 8. Iest w tym Kościele [...] Obraz [...] bláchą srebrną wkoło obsádzony. PruszczKlejn 71. Wszistkie prziwileia i listy publiczne pieczętuią, nie wozkiem alie pieczęcią wybitą na okrągłei blasze szrebrnei. VorLetSkarb 103. Zastawili v mnie siedzenie Lęk z blachą sribną poduszka Płat. KunReg 25. ▲ złota blacha (sz. zm.): Pozłocisty/ złocisty/ pozłacány. Inauratus. Auratus currus: auratum tectum [...] Aureolus, auro similis [...] Obauratus [...] Imbracteatus auro [...] Pozłocisty sporo/ ábo bláchą złotą pokryty. Contactus ab auro fuluo chlamydem [...] Auratilis puluisculus [...] Circumlitus auro. Kn 810. W Mieście tym iest [...] Meczet, albo Bożnicá Turecka [...] złotemi obita bláchami we wnątrz po scianách. ChmielAteny II 518. ▲ blacha cienka (sz. zm.): Bláchá cienka/ blászká. Bractea [...] Bracteola [...] Lamnula [...] Sublamina Blászká. Kn 33. Brachtea Czienka blacha. SłowPolŁac 24. ▲ blacha miąższa: Kłádą żyto między dwie obszerne blásze miąsze y gorące/ y ták z niego wyprásuią oley. SyrZiel 919. Bláchá miąższa/ Lamina. Kn 33. ▲ miedziana blacha (sz. zm.): Kościoł nasz Lubelski miedzianą bláchą pokrył. NiesKor II 16. ▲ blacha mosiądzowa posrebrzana: Truna falendiszem karmazynowym czerwonym obita była. W głowie herb na blasze mosiądzowei poszrebrzanei. VorLetSkarb 232. ▲ biała blacha: Dach [...] wolno y białą blachą obic ale nietrwała rzecz. NarArch 141. ▲ blacha ciągniona: Bláchá ciągniona [...] Lamina ductilis. Kn 33. ▲ blacha srebrolita: Stał Meczet Iedwabnemi Kobiercy obity Kędy sto Lamp wisiało z blachy srebrolity. PotWoj 195. ▲ blacha złotolita: Achmet postáwił Meczet známienity/ Luską go przyoblegszy błáchy złotolity. TwarSLeg 55. ▲ żólta blacha: Lubo pokarm zębem tárł/ pokarm między zęby sciśniony/ żołtą bláchą wyglądał mu z gęby. OvOtwWPrzem 433.

◼ Przenośnie: ◼ Gdy dziecię wchodzi pod kościelne dachy, Z których wisiały lodowate blachy, Urwany sopel od wysokiej rynny Przeciął i szyję, i gardziel dziecinny. MorszAUtwKuk 84.

2. »wykonane z takiego materiału różne części zbroi; zbroja osłaniająca tułów, pancerz«: Tám on [Rynald] złożywszy z siebie blách zwyczáyny/ W inszą Pogáńską zbroię beł vbrány. TasKochGoff 369. Iélcá/ vel iédlcá/ to wszytko co do obrony ręki naléży przy rękoieści kordá/ szpady/ száble/ etc. iáko krzyż/ kratká/ bláchá/ ábo obłąk [...] gladij iuxta capulum craticula, [...] vide Rękoiéść [...] Głowicá. Kn 245. Kárácená/ Lorica squamata [...] Lorica plumata [...] Bláchy káráceny. Kn 265. Ná Eákowiczá cisnął żelázem. Ná Achillesá, wnuká AEákowego. Lecz y blach/ y dziewięć skor wołowych/ przebiło. To iest, ktorymi puklerz był podfutrowány, dla mocności OvOtwWPrzem 474 (472). Pan Bog ie [kule] rosnosił ze nam nic nieszkodziły ledwie ktura OBlach Sczękneła. PoczOdlPam 29. Dosyc ma serca Polak, przed Turczynem sieła A gdy go ieszcze zbroia hartowna okryła Piersi blachem opatrzył, szyszak głowy strzeże Nie czuie; chociasz go kto kole chociasz rzeze. PotWoj 92. [Lidora] Vyrzáwszy, gdzie go trafic miała Między spinane w bok blachy mierzyła. OblJasGór 163. Są moździerze wielkie i małe [...] blachy, muszkiety flinty, koncerze z fordymentami i. t. d. ZawiszaPam 82.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ blach przedni (sz. zm.): Blach przedni czarny Szmalcowany [część zbroi]. ArchRadziw 1638 46, 14. Żelaznym szyszakiem głowę swą przykrełá/ Y tákowyż przedni blach ná piersi włożeła. OvOtwWPrzem 218. W Kozáckim Rynsztunku doyźrzeć potrzebá, áby (gdy nie może być Páncerzow) lekkiey zbroyki, álbo sámego przedniego bláchu, záżywano. FredKon 34. Przedtym odważni Káwálerowie, bláchu tylko przedniego záżywáli. AndPiekBoh 26. ▲ żelazna blacha (sz. zm.) »zbroja żelazna«: Po nich idą Pancerni, po Pancernych wSworze Z dragony wSwietney Łosi RaitaryaSkorze ToszPiechota, zelazną głowy kryta blachą. PotWoj 88. Oboyczyk szyię wscięga, gdzie czołdary były Perłowe, a zas blachy zelazne zakryły Tył y przod piersi. DrobOpow 43. Zelaznymi się blachy męznie uzbroiwszy [Jagiełło] Dosiądzie pod Rumelskim siodłem cisawego konioa. DrobOpow 108. ▲ stalna blacha: Nusz one rękawice gdzie na kazdy członek Nie kleynot; nie mannela, nie drobny Pierscionek Białey to płci spuszczali ale stalna blacha. PotWoj 74. ▲ stalny blach: Przekowywáią ná motyki włocznie/ Lemieszy z mieczow robią nieodwłocznie; Rádła z koncerzow/ z stálnych blachow gráce/ Do rolney prace. KochProżnLir 119. ▲ zadni blach: Lanckoronski [...] Grzbietem się nie zakłada y nigdy nie nosi Zadniego Blachu. PasPam 270. ▲ złota blacha: Czwarte pułki wiedzie Slęzakow y Sarmatow Sam Henryk: na przedzie Złota blacha puklerzem z przyłbice Gorgony Postalonych Rodelach patrzą na wsze strony. DrobOpow 70-71. ▲ blacha złotolita: Wszyscy stroini od pancerza I blachy złotolite ozdobnie iasnieli. DrobOpow 104.

◼ Przenośnie: ◼ Obojczyk. Po diabłaż do Włoch, gdzie żelaznym blachem Mąż pięknej żenie coś kryje przed gachem. O to i w naszym patrzcie wszyscy szyku: Tak szpetne kpisko siedzi w obojczyku. PotFrasz4Kuk I 360.

3. »płaska forma do pieczenia chleba, ciast, mięsa; metalowa płyta stanowiąca nakrycie pieca kuchennego.«: Blacha okrągła Miedziana Marcypanowa. ArchRadziw 1638 80, 4. Blach zelaznych Piekarnianych [...] 2. ArchRadziw 1638 265, 1. Wanienka z blachą y z pokrywką 1 [naczynie kuchenne]. ArchRadziw 1638 265, 1. Weźmiy bláche/ albo Dek potrząśni trochę łoiem siekánym/ vłoż to [faszerowanego kapłona] ná Deku. CzerComp 29. TOURTIERE [...] BLACHA od tortow robienia. DanKolaDyk II, 545.

4. »rodzaj narzędzia tortur«: Rospalone na boki przykładaiąc blachy I niezliczone na nie przepusczaiąc strachy Biciem srogim ie karząc tak az omdlewaią. KodKon 97. At Bláchá rospalona debet reddi: Lamina candens qua malefici vruntur. Kn 33.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ ogniste blachy »tu: męki piekielne«: Gotuie [czart] ná nas [...] ogniste bláchy y panwie/ iesli zwyciężeni będziemy. BirkNiedz 120.

5.muz. »instrument muzyczny metalowy w kształcie podkowy z elastyczną sprężynką pośrodku; drumla«

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ ruskie blachy: Brzękádło rozmáite/ iáko w gałcé mosiężney: kołéczká na trzygránistych ramikách: dremlá/ Ruskie bláchy/ klépádłá/ [...] Crotalum [...] Aereum crepitaculum [...] Testarum crepitus [...] Sistrum. Kn 49.

6. »plama na ciele«: Plámy y bláchy sprosne po ciele/ spądza y ściera [pięciornik]. SyrZiel 300. Zmázy/ y Bláchy pstre po ciele wyciera [aminek]. SyrZiel 447. Pstrociny y bláchy białe po ciele/ y ine szkárádności/ tymże sposobem z miodem wyciera/ nácieráiąc nią [maść z kąkolnicy]. SyrZiel 463. Rykle/ albo Rytle/ to iest czerwone bláchy po ciele máłym dziatko[m] wywodzi ná wierzch [maść z pietruszki]. SyrZiel 1071. Náwet ná owe bláchy ktore po ciele się pokázuią/ co więc ludzie prości názywáią ośládámi/ y wiele báśni o nich plotą/ bárzo skuteczną może bydź tá wodá. SykstCiepl 146. Tedy ták ie znosi tá Iáworowska wodá/ że y śládu żádnego nie zostáwuie. Czegom ia sam ná sobie doznał/ gdym tákowych leszaiow y blach po ciele bárzo wiele miał. SykstCiepl 146.