Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »wystąpienie przeciw ustalonemu prawu, porządkowi, władzy, rozruchy, zamieszki, spisek, sprzysiężenie, rokosz; związek wojskowy, konfederacja«: Na zołnierze trzeba patrzyc, ktorzy do buntow do Seditiey skłonni. ŻółkPocz 46. O bunty w wojsku jakiekolwiek, a osobliwie na rozerwanie wojska [...] ktokolwiekby był przeświadczony, bez miłosierdzia surowie ma być gardłem karany. DembPrzew 75. Mężoboystwá/ bunty wásze/ pieczętarzámi są Religiey wászey: hurmem wielkim zá nią wszytkie zbrodnie nástąpiły/ sam się im Luter dziwował. BirkEgz 11. Bunt/ [...] spiknienie/ zbuntowánie się/ Factio [...] Rebellio [...] Coitio [...] Seditio [...]. Kn 53. Moskwy chytry animus Bontami swemi buntował. HerbOr 424-425. Kiedy z rozpaczy Woysko się iawnem buntem związe y odsaczy Vfaiąc siłom swoim o to się pokusi Czego wątpi, uprosic: tuszy ze wymusi. PotWoj 45. Kożdy I.K.Mci y Rzeczyposp: fidelitatem y obedientiam wchodząc pod Chorągiew przysiąc ma corporali iuramento, y iáko się do żadnych buntow wiązáć nie ma/ ále záwsze sequi partes Principis et Reipublicae. FredKon 78. Iest się czego bać/ kiedy chłopskie bonty Y Ruska rebellia Swe proporce rozwiia. KochProżnLir 28. Czarnecki z nie małym Woyskiem ruszył się ku Prusom przeciwko Szwedom na Sukkurs Krolowi swemu idącym. Tym czasem tez owe Wielkopolski bunty to iest konfederacya na Szwedow zaczęta w Koscieniu. HistBun 39. Ta Corka zposagu swego nie kontenta, przez lat kilka potaiemne bunty przeciwko Bratu swoiemu tak długo knowała, ze az znie ktoremi przedniemi Krolewstwa Panami y Woyska wodzami ziednoczona iawną Woyne przeciwko Bratu podniosszy, z Panstwa go [...] wygnała. SzołHist 5v. On [Karol Zely] Kardynała [Richelieu] przestrzegł o buńcie przeciwko Ludwikowi XIII y Sprzysięzeniu się na iego Smierc. HistŚwież 112. Do tego buntu Kozaków podwiodł król August, chcąc tymbardziey zamięszać Rzptą. OtwFDzieje 86. Rokosz tudziesz differt od Seymu konnego y Konfederacyi tym, że to iest bunt zakazany Prawem, ktory zawsze zgromiony bywa, y nigdy nie ma konfirmacyi od Krola y Rzptey, chyba tylko amnestyą. Związek do Woyska należy, ktory ieżeli godziwy, iest pars Konfederacyi; ieźli niegodziwy, pars Rokoszu. KonSRoz 57. Ian Gałecki [...] Pułkownik, y Partyi Ukraińskiey Regimentarz, tam wszczynaiące się bunty kozackie uskromił, zniozszy po kilka kroć Buntownikow. NiesKor II 451. E'MOTION populaire. Populi motus. ROZRUCH Bunt pospolity. DanKolaDyk I, 501. Bunt, Rokosz, ein Aufruhr. BierSłowa 9. Bunt. 1) Meuterey, Empörung, Aufruhr [...] 1) soulevement; revolte, rebellion, mutinerie, sédition [...] § 1) po cichu bunty praktykuią; bunt czynić, kleić, wszczynać [...]. T III 88. Ktoby jakie skupianie [...] bez dozwolenia y wiadomości Hetmańskiey czynił bunty y sedycye albo konsylia jakie y schadzki, a tym więcey konfederacye jakie, ma bydź gardłem bez łaski karany. ArtWoj 2-3.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ tumult i bunt (sz. zm.): Widzicie te Rokosze/ te zdrády/ te zbrodnie przeciwko máiestatom Krolewskim/ te bunty/ y tumulty w Krolestwách/ te pożogi Rzeczypospolitych. BirkRus 33. Pompeiusz wszytkich Partyzantow Mariuszowych wygładziwszy, wszelkie ich tumulty i bunty rozgromiwszy [...] drugi tryumf [...] odprawił. SzołHist 4v.

◆ Związki frazeologiczne: ◆ być w buntach »buntować się, występować przeciwko władzy«: W okolicy Kislaka były Miasta wbuntach w ktorych Rebellizanci kozacy stali. DrobTuszInf 13. ◆ w tumultach i buntach bywać »buntować się, występować przeciwko władzy«: Tak kiedy podłe y płoche Serca Ludzkie wroznych tumultach y buntach, wroznych rozruchach y zawierzuchach, wroznych odmianach y zamieszaniach bywaią, przeto sie naypodleyszemi y naywzgardzienszemi naswiecie wydawaio[!]. SzołHist 11v. ◆ do buntów iść »buntować się, występować przeciwko władzy«: Wsiów także i Miasteczek októrych była Suspicya że chcieli do buntów iść wycinano - i gdyby była przezorność i odwaga Potockich i Lubomirskich temu nie zabiegła, w wielki pozar wyrosłaby była ta swywola Kozakow. OtwFDzieje 86. ◆ pójść w bunt »zbuntować się, występić przeciwko władzy«: Ukraina [...] wszystka poszła wsrogi bunt, widząc ze maią czas potemu. PasPam 192.

◼ Przenośnie: ◼ Piastowałaś nas [Matko BOska] w każdej nawałności. Choć i Portumnus bonty czynił nowe w morzu i kłócił kompany Forkowe, Choć Panopea z Cimotoą wały Z gruntu wyniózszy na nasz okręt lały. BorzNaw 204. ◼ Grzechy sprosne y występki [...] przeciw Bogu bunt podnieśli, Y rokosz. DamKuligKról 44.

2. »sprzeciw, opór, protest«: A wzrok wasz mię nie uweseli; A przecię, gdy bunt zakroczy, Gniewacie się na mnie, jeżeli Pojrzeć chcę nie ku Izabeli. Com wam zawinił, me oczy? MorszAUtwKuk 286. Ażw tym wszytkim człowiek [...] wolą y stáranie ná to ciągnie/ aby z tego się ucieszyć/ tego lubo prawem lubo lewem koniecznie dopiąć. Co się osobliwie dzieie/ po onym szkarádym opłakanym buncie skażoney y práwie podbitey woli ludzkiey. BujnDroga 65. Czyta się w Księdze Alchorat: ieżeli przed sercem noszony będzie [kamień terpistrites] człowieká czyni beśpiecznym, y uśmierza wszelkie bunty. AlbSekr 262. [Melitinowi] się iuz była Rozula przyiadła. Zaczym upatrzył sobie był pewną panienkę o ktorą nalezycie się u Rodzicow starając otrzymał owo postanowienie, wielkie bunty w sercu Rozuli wznieciły. HistŚwież 423.

3. »połączenie, spojenie poprzeczne desek lub kawałków metalu służące do podtrzymywania, wzmacniania różnych elementów konstrukcji budowli, np. kozłów. krokwi, filarów mostowych lub urządzenia technicznego; kawałek drewna lub metalu użyty do tego połączenia«: Bunty w budowániu/ co bálki/ krokwy trzymáią/ [...] Capreoli [...] Antefixa [...] Antibasis, posterior [...] vide Szpągá 2. Kn 53. Nad komorą poszycie pognieło, kozły się porozrywały, łaty pognieły, u kozłów buntów nie masz. InwKal I 102. To naczynie iest takie. [...] brony trzy, buntow 9 zelaznych na koła, waga okowana ze dwięma orczykami. KsKasUl I, 344. We trzy łokcie od końcá mięższego tráfty [mającej kształt tratwy windy do wbijania pali w wodzie] postaw dwa słupy RB, y XP. wygárowáne ná wylot; buntámi y zastrzałámi utwierdzone po trzech bokách y ná gorze wespoł związáne. SolArch 17. Z tego podwórza forta do sadu w słupy dębowe z murłatem i buntami na zawiasach. InwChełm 25. AVANT BEC [...] Anteris, anteridis [...] BUNTY w budowaniu, Haki wychodzące w palach mostowych. DanKolaDyk I, 146. Bunt [...] 2) Binde-Holtz, Strebe-Band, Klammer-Sparren; Kreutz-Band so die Dach-Sparren halten [...] 2) contrefiche, amoise; lien de bois qui tiennent les chevrons de la couverture [...] § [...] 2) bunt co krokwy trzyma; sieci pod dachem u buntow powiesić, aby wyschły. T III 88.

4. »drążki, belki zbite na skos, stosowane w budownictwie do podnoszenia kamieni i belek, kozioł«: CHEVRE [...] KOZŁY są też bunty ktorych zażywaią budownicy dla dzwigania kamieni, y balkow. DanKolaDyk I, 302.

5. »zakrzywiona belka biegnąca w poprzek boku statku, równoległa do innych podobnych belek, stanowiąca element szkieletu konstrukcyjnego statku, wiążąca jego boki i pokład, szponga okrętowa, żebro«: Szpągá w-szkucié/ w-okręcié/ bunt. Costa [...] costae nauis. [...] Kn 1120.

6. »kołek służący do nawiązania i przytrzymywania strun instrumentu muzycznego«: Kiedy Amfijon, lutnista ćwiczony, Na dziewięć buntów nawiązany strony Przy cichym trącał Kaistrze, Już tam naprzedniejsze mistrze, Którzy się szczycą Taliją, Celował swą melodyją. ZimSRoks 54. W niej [cytrze] rozmierzony Składa rząd bontów nawięzując strony [Orfeusz[. LubSOrfPol 9-10. A skoro strony, w miarę wyciągnione, Zjednał, na zgodne tony podzielone, Lewymi palcy po buntach przebiegał I od najwyższych do najniższych sięgał. A jeśli falsy gdzie się przymieszały, Że sprawiedliwej nocie przeszkadzały, Skłonionym uchem pilnie nadsłuchiwał, A rozkręcone kołki zaszrubywał [Orfeusz]. LubSOrfPol 13.

7. »wiązka, pęk; mendel«: Knotow Buntow [...] 3081. ArchRadziw 1638 54, 4. Obrazow z Pałacu Wilenskiego Buntow Czternascie. ArchRadziw 1638 79, 1. Lontow Krolewieckich na Zerdzi zawieszonych Buntow 60. ArchRadziw 1638 80, 4. Łasiczek białych bunt cały dałęm do wyprawy y do celowania poym Piotrowi Kusnirzowi. ArchRadziw 1638 160, 25. Bunt zámyka liczbę [...] 15. BystrzInfRóżn Z3. Nie iest tak ciężki Saydak Kupidyna, Choć ostrych Grotow Strzał napełnia bonty. DrużZbiór 369.