Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »pusty, pozbawiony zawartości, też: wydrążony«: Jedzmyż już teraz, a gdy obrusy zejmą, znowu się język nasz ruszy, bo głód nie rad się zabawi uchem i czczy brzuch (dawno mówią tak) głuchem. MiasKZbiór 188. Czczy/ próżny / Vacuus lectus, [...] Vacuum praedium, [...] Inanis nauis, vas, [...] Cassum & & (sic) inane granum, [...] Cassa nux, [...] Vanus, [...] Vanae auenae, Obinane ouum, [...] Inanis prudentiae: inanis aliqua re vtili, [...]. Czczy/ aliter, v. Dęty / & Ná czczo. Czczym czynię / Exinanio, [...] Exinaniri sale oua creduntur [...], v. Wypróżniam. Czczym śię stáię / Vacefio [...]. Kn 98. Kółko czcze wewnątrz/ iáko cyrklem nápisáne/ ábo obręcz/ etc. [...] circulus paruus. krążék/ krąg máły. v. Koło 1. [...] Koło/ figurá okrągła czcza wé wnątrz. Circulus, [...] duae formae praestantes sunt, etc. ex planis circulus. Orbis, [...] Stellae circulos et orbes conficiunt. [...] Circus est omnis ambitus, vel gyrus [...]. Kn 291. Strąk czczy/ strączyná/ łuská strąkowa. [...] Siliquae caulesq́ue (fabarum) gratissimi sunt pabulo pecori, videlicet excussis fabis, et vacuae [...]. Kn 1072. Obok tego meczetu drugi mniejszy, blisko, jakoby kaplica wielka, w którym groby są, a na wierschu czcze trunny kosztownemi aksamitami nakryte [...]. MiasWLeg 69. Czczy. Vacuus, inanis & cassus, vanus. Tusćiás. Czczym czynię. Exinanio. (is ire.) Iztusśīnu. SzyrDict 40. [...] oborę, która do szczętu zgorzała i gumno ze wszystkim zbożem i cokolwiek jeno było, czcza stodoła została. PanBóg strzegł, że wszytek <dwór> nie zgorzał, bo srogi był wicher [...]. ChrapDiar I 212. Tam przeciwko zdaniu memu ruszył się z okopu graf Waldek w ten czas, kiedy już Orda następowała, która o tym nie myśliła nas atakować, ale skoro nasz tabor z obozu wychodzący obaczyła, rzuciła się na nasz okop i czczy opanowała. RadziwBAut 163. Ztrąćił z Stolice pysznego/ Mocarźa hárdomownego/ á te záś wywyższyć racżył/ w ktorych ćiche Serce bacżył. Łáknące násyćił swymi/ Dobry nieprźepłáconymi/ á Bogacże cżcże odpráwił/ ni im Skárbow swych objáwił. KancPol 32. Jako czcza beczka dzwoni, krowa, która ryczy, mało doi. PotSielKuk I 122. Aehr ist leer / Kłoss cżcży. ErnHand 36. Hohl ist der Stab inwendig, cżcża wewnątrz tá Laská. ErnHand 511. Chmury białe są czcze, iż więcey waporow suchych w sobie zamykáią á niżeli chumorow y exchalacyi. Dla czego wyżyi nad inne po powietrzu się unoszą. BystrzInfElem T4v.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ anat. kiszka czcza »jelito czcze, część jelita cienkiego«: Kiszka czcza / [...] Intestinum ieiunum, [...] secundum in ordine, sic dictum, quia parum in eo humoris est, [...] duodeno contiguum est, sed obliquum, [...]. Kn 276. Jelita lubo są ciągłe y nieprzerwane iednakże się dzielą na széściorakie, ktore są kiszka álbo ielito cienkie, kiszka, kolkowa gdzie kolka choroba bywa miąszsza tłusta, kiszka czcza, słabizna, kiszka kątna albo kątne ielito, y kiszka ostatnia dolna odbytowa albo stolcowa, pierwsze trzy názywaią kiszeczki drobne, á drugie trzy ielita álbo kiszki miąższe, wszystkie iednym słowem zowią po polsku Trzewa wnętrzności, á drobne zowiemy flaki. DanKolaDyk II 169. Le gros boyau, le boyau culier.[...] Jejunum intestinum, i, n. [...] Kiszka czcza, kątna, ostatnia, dolna, odbytowa. DanKolaDyk I 225. ▲ bot. kokornak czczy »kokorycz pusta, Corydalis cava (L.)«: Kokorycz więtsza/ kokorzyk/ [...] Kokornak czczy. Fumaria, [...] Capnos, [...] Fumaria bulbosa, [...] Capnos Chelidonias, [...] Pes gallinaceus, idem quod Capnos [...] Radix concaua [...]. Kn 286.

● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: ● Bogátego nié vczyni Ccze sércé/ choć pełno w skrzyni. KnAd 33.

◼ Przenośnie: ◼ Bo ieżeliby się chciał podnieść wspaniałością wyrazow swoich, zawszeby ie pomięszać musiał, z zwyczayną sobie pogardą powszechną ludzi, i z tą nieprzebłaganą nienawiścią, do iakiey tylko okrutne serca skłaniać się mogą; ieżeliby do politowania poruszyć chciał, on by to tylko czczemi wyraził słowami, do czego i serce należeć miało (...). KarpińFWymowa 20.

2. »jałowy, próżny, daremny, też: bezwartościowy, niepłodny, nieurodzajny, itp.«: Buynorodna źiemiá ktora pod czás następujący Wiosny wspaniałymi drzewámi/ y źielonymi pokrywa się łąkámi (...) przez ćiężką suszą abo iednodźienną grádowiznę/ staje się czczą y niepłodną. KowalFWŁab A3v-A4r. A na cóż w kącie zazdrość czcze połyka ślinki? Wszytkim droga otwarta i gościniec bity, Nie wszyscy jedne mają sławy apetyty (...). PotSielKuk I 111. Wierzę, przyznawasz teraz, że człek póki żywy, Nie może być nazwany prawdziwie szczęśliwy, Póki obrotne szczęście rzuca nim jak piłą I póki nań przygody biją wszytką siłą, Póki giną jak wodne bańki czcze nadzieje, A zaczęte imprezy lada wiatr rozwieje, Póki się wszytko mieni fałszywym pozorem, Że trudno zgadnąć, którym lepiejby iść torem. TrembWierszeWir II 260. Niechajże będą i cali, i zdrowi, Trudno ich przecie tak bardzo kapłonić. (...) Lepiej, że cały pójdzie w procesyi Ksiądz (...), Niż żeby, mając czczy galas na szyi, Wstyd przed białą płcią nosił zawsze w oczach (...). MałpaCzłow 236. J dla tegoć to Moyżesz nápisał o ziemi, iż dnia pierwszego stworzenia światá, "bylá czcza", to iest nieurodzayna. "J prożna": to iest żadnego obywatela, mieszkáńca nie maiąca. Czego o Niebie Empyreyskim nie napisał. Bo to, iáko tłomaczy B. Beda: "przy pierwszym swoim stworzeniu, zaraz obywatelami, to iest orszakami Aniołow nápełnione iest". BystrzInfCosm B. PAVOT sauvage. Papaver erraticum, n. [...] polny dziki czczy. DanKolaDyk II 338. (...) przekładają filozofią Arystotelesa; ale ludzie wymyślni i popędliwi, ci, co dla gładkości wymowy przebaczali błędom; ci co nadprzyrodzonych rzeczy naukę subtelną i duchowną przekładali nad naukę czczą rozsądzania, a uroienia powabne nad błędy rozumne; ci nakoniec, w których umysły, dziwaczne nawet wyobrażenia doskonałości, porządku, i piękności, słodko i głęboko wpaiały się; nie zaniechali przenieść filozofii Platona. Arystotelizm opanował akademie i klasztory, platonizm poetów, amantów, czułych filozofów i niewiasty. ThomZdanie 70. Ale czegoz się zábawiam z Historyą cudzych i dálekich kráiow, i niemi kopii slawę ozdabiam? nie czcze i prożne są kráie Polskie od tákiey sławy, bo swoiemi Husarzámi i kopiynikámi, ktorych czasem gárść ieno mieli, wielkie woysko nieprzyiaćielskie zruinowáli (...) KampChwał 30.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ zool. jajo czcze »jajo niezapłodnione, niewylęgowe«: Jaje czcze / Ouum hypenemium, [...] Ouum irritum, ouum Zephyrium, quod Zephyro flante generatur, [...] Subuentaneum ouum, [...] quod femina sine mare parit, quasi ex vento conceptum. Talia autem sunt sterilia, humida magis, & minora caeteris, saporisq́; iniucundi [...] & fluitant in aqua, [...] aliqui haec vrina vocant, quos reprehendit Isidorus. v. Jaje zalęgłe. Kn 229. OEÜF qui n’a point de germe. Ovum sterile, irritum, hypenemicum. [...] JAIE czcze puste z ktorego się nic niewylęże. DanKolaDyk II 309.

◆ Związki frazeologiczne: ◆ czczy śmiech »nieszczery, pozbawiony autentycznej radości śmiech«: Filon, ow moy Przyiaciel, ow moy doświadczony Raź mię pytał strwożony? Czego tak smutny chodzisz? y za iaką stratą Nudzisz? Jam westchnął nato. Nie Jesz (:mowił:) nie sypiasz? Ey czynie Justyna Tego smutku przyczyna? Płakać potrzeba było; ia czczym śmiechem zbyłem Przyiaciela zdradziłem. Niepoprawne zródło .

3. »głodny«: Ná czczo przyszédł/ Ieiunus in scenam venit, [...] Ieiunus et abstemius, [...] Impransus [...] Czczy/ łáknący. [...]. Kn 441. Czemu choc komu dym z tabaki z stąpi do zołądká táki czczy? Dymu nikt nie ie choćby do żołądka zapadł, bo ktorzy mięszkáią wdymnych izbách nigdyby czcemi niebyli y komunikować by nie mogli, bo się tacy wprzod dymu napełnią. TylkRoz 230.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ czcza ślina »ślina pochodząca od osoby będącej na czczo, przed pierwszym posiłkiem,«: Ná martwą kostkę. (...) Jesli też palić nie będźiesz chćiał/ ogol śierść ná kostce co naylepiey: weźmi płotno surowe/ trzy onym tę martwą kostkę/ áż się dobrze záczerwienieie/ przyłożże ná to mieysce zárázem Gorczyce tártey ze czczymi ślinámi/ rozmázawszy hrubo ná chustce/ czyniąc to do trzech dni/ żeby przegryzło áż do świeżego mięsá (...). DorHip II O4r-O4v. Oto bábká/ bądź ćiotká/ wierząc w zabobony/ Z kolebki wźięłá dźiećię/ czoło/ i zmoczony Wierzch ustek/ srzednim pálcem/ y czczemi ślinámi Wprzód czáruie/ máiąca moc nad urokami. PersiusSłonWiersz 6. Ná Liszáie. Ktore się zowią Impetiginos, śliną czczą náćieray ie. Item. Wodká złotnicza zielona, ostrożnie nią náćieray, bo gryźie, lepiey zmięszáć wprzod ná poł z wodą prostą. CompMed 86.