Słownik XVII wieku

Słowniki:
nie notują

Formy: lp M. m cień; ż cień; m albo ż cień; D. m cienia; ż cieni; B. m uż. nżyw. cień; m albo ż uż. nżyw. cień; N. m cieniem; ~ lm B. m uż. nosob. cienie; Ms. m cieniach

Znaczenia:

1. »ciemniejszy kształt widoczny na ziemi lub innej powierzchni, który odwzorowuje zarys tego, co zasłania światło«: Cień, m. g. ćienia. Cień, f. g. ćieni. Cienie, n. g. ćienia. Schatten. ombre. § chodźi iak ćień nieiaki; miasto czeladźi ćień za nim chodźi; w ćieniu śiedzę; miło w chłodźie tego ćienia. T III 142.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ cień Boski »o władcy Imperium Osmańskiego«: Nieporownáne vszánowánie Máiestatu Cesárskiego/ wydáie się dosyć y z sámych Tytułow/ ktore mu Poddáni iego dáią. Zowiąc go Bogiem Ziemskim/ Cieniem Boskim/ Brátem Słońcá/ y Miesiącá/ rozdawcą wszytkich Koron ná świecie/ y lubo mu nie wystáwuią Ołtarzow/ iáko pospolstwo Rzymskie/ zápomniawszy pierwszey swoiey wspániálości/ Cesárzom czyniło; rozumienie iednák/ ktore máią o iego mocy y potędze/ przychyla się do Bałwochwalstwá/ gdy go iáko zá Bogá iákiego máią. RicWielJMon 5.

◆ Związki frazeologiczne: ◆ chodzić jako cień za ciałem »być ściśle związanym z czym«: Coż mowić o fakcyach? ktore zawsze wałem Chodzą przy obieraniu: iako cień za Ciałem. PotPocz 4. ◆ bać się swego cienia (sz. zm.) »być tchórzem, bać sie wszystkiego«: Boiáźliwy. Tchorz. Záięczego sércá człowiék. Cieniá się swego boi. KnAd 38. Ten co zapadnie w Kray nieprzyiacielski swego sie cienia boi wszedzie sie ogląda. OpalKSat 68v.

● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: ● Chodzi zá niem iák cięń. KnAd 636a.

2. »ciemność, mrok«: Taka w prawdzie iest Ludzkiego Reguła zycia że by iako cięn za Słoncęm tak nieszczęscia za szczęsciem następowała Alternata. PasPam 146v. W Paragon niewchodzi Z orłęm Puchacz bo w cieniach pasie się y rodzi. PasPam 269v.

◼ Przenośnie: ◼ Patrzysz Monarchow, Rzucmy Monarchiie Iako się iasnosc ich w gruby cięn kryie. PasPam 109v. ◼ Słonce iest dobra Sława ktorego promienie Rozganiaią w Człowieku wszelkie gnusne Cienie. PasPam 269v.

3. »rzecz znikoma, błahostka, drobiazg«: Wszystkie na Swiecie Publiki cięn to iest przeciwko Seymom. PasPam 201v.