Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »odznaczający się szlachetnością, zachowujący cnoty, prawy, dobry«: Przychodziło im też i to na pamięć, że swowolni ci ludzie bez przyczyny i Kazimierza, przerzeczonego Sprawiedliwego, i syna jego, Leszka, dobre i cne pany, apetytom swym, a nie Rzpltej folgując, z monarchiej zrzucili, której zaś potym oni dzielnością swoją dostali. DyskRokCz II 423. Wszystko to, co przemogę, czynię z chęcią wielką, ciesząc się z Ciebie wespół z Twą cną Rodzicielką, którąś mi raczył przydać w przeczyste małżeństwo; o, jaką stąd mam zacność! jakie dostojeństwo! GrochWirydarz 29. Onać to Zebrzydowskich gwiazda i cne plemię, którego kwitnie cnota i rozumem ciemię, którego słucha Wawel, który w radzie zdrowéj służył zawżdy ojczyźnie i za nię gotowy gardło łożyć, jeśliby tak potrzeba niosła [...]. MiasKZbiór 110. Szcżęśliwe kwiáty ktore ták owoce Zrodzą szeroce. Zrodzą szeroce/ bo stąd Kryspinowi Poydą szeroko Potomkowie nowi/ A Cnym Rodźicom dodádzą okrásy W potomne cżásy. LampOmen B4v. W tenże czas i Awokon tuż i z Oliwierem, Awin i mężny Otton z cnem Berlingijerem, Wszyscy do Rodomonta konie rozpuścili I w piersi go i w boki drzewy uderzyli. ArKochOrlCz II 5. [do analizy] Cnotliwy/ cny/ Probus, integer, spectatus vir: pollet virtute: omnes virtutis numeros continet: virtute pre- ditus: vir exemplu[m] innocentiae: nemo illo innocentior, neq[ue]; sanctior: vitâ integerrimâ; vir integer, innocens, Cic. Inculpatissimae vitae, Gell. Integer vitae, Hor. ‖ Pro- bissimus, Plin: iun. Approbus, Gell. ‖ Emendatus vitâ, Treb. Pollio. Pius, pientissimus, Cicer. at pijssimus non est Latinum, Cic. ‖ In omnium virtutum exempla genitus adolescens, Patercul. Cato sui temporis, Lampr. Capitol. Cato Ciceroni pro centum millibus σπουδᾶιος τὰ τρόπων ἤϑη: ὁ ἐυάρετος; φιλάρετος: φιλότιμος ἐπ' ἀρετῆ. ἐσϑλὸς. χρηστὸς, χρηστὸς τὰ ἤϑη: καλοκάγαϑος. τὰ ἤϑη δοκιμώτατος. Panaretus, huius loci est, πανάρετος. s. omnium virtutu[m], apud Martialem est nomen proprium. ὁ ἀνὴρ Pωμᾶιος, Plutarch. s. Romanus vir, Xyland. ex Cic: v. Cnotliwié. Kn 85. Odpuść proszę, cne dziecię, a na mnie, prostaka, Nie bierz strzały niepochybnej z twego sajdaka; Ale naucz mię raczej, nie mieszkając wiele, Czemu cię tu dziś widzę w tak maluczkim ciele? ZimSRoks 80. Skąd nie tylko cnych gospodarzów grzeje Radość, lecz się nam samym serce śmieje Patrząc na bujne ziemie urodzaje, Jako je hojnie Bóg święty rozdaje. BorzNaw 72. Więc/ na koncu tych wierszow/ Cne Pánny/ y Pánie/ Táką wam Historyą/ dáie pożegnanie: [...]. ŁączZwier C3. Jeśli Wy Pánowie Gośćie cnymi ludźmi jesteśćie: spodźiewam śię/ że ná mále przestawáć będźiećie; Jeśli nie: y tegośćie nie godni/ co śię wam ná stol dáło. GdacKon 32. Smierć, záżyy pospiechu Pierś bezbożną przebię mieczęm spráwiędliwym Kręw będźie cnęmu mężu błagánięm prawdźiwym, Co masz czynić stráciwszy oycze syná swego. SenBardzTrag 176. Lilije w włos utyka i robione kwiecie, Że nic ani droższego, ni gładszego w świecie Oko ludzkie od dawnych czasów nie widziało, Jako się cnej Judycie ustroić udało. JabłJHistBar II 528. PANA qualitates y obligacye te są. PAnem cnym z Opatrzności, gdy zostateś Bożey: W cnot y sprawiedliwości chodź posturze hożey. ChmielAteny III 445. Cny, zacny. 1) ehrlich, tugendsam. [...] 1) honnête, vertueux. [...]. T III 152. Coż milszą Moerysa ochłodą? Jak gdy się cnym jagniątkom Pastwiska tak wiodą! Gdzie ani pstrych jaszczurek tchną iadem korzenie, Ani śmiertelne Cisow iak Jberskich cienie! EysMoeris 2. Wraz na potomne czasy, cnych mężow przysparza, W iednych więcey, w drugich mniey obiaśnienia zdarza; [...]. PopePodosPoem 85. Zalić mało, żeś wskazał na ogień tak śmiele, Montania z Monteskiem cne Obywatele? VoltChomentPrawo 20. Pódźcie dalej, cni Polanie, Tymże śladem! MalinaKanBar I 827.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ cny naród (sz. zm.): Ofiárowáć przytym będą/ że zá tę/ ktorą po wiernych poddánych naszych/ á cnym narodźie oboygá państw poznamy powolność/ łáskę Nászę Krolewską: czego nie słowy/ ale skutkiem/ z dobrego koncá tey spráwy po nas spodźiewáć. NowinyKról A3. Ośm złosliwych Effektow Kometá przynośi/ Wiátr/ niepłodność/ narody cne powietrzem kośi/ Powodź/ woyny/ y źiemie straszne się trzęśienie/ Smierć Wodzow/ y bogátych/ Krolestw w proch znieśienie. CiekAbryz C2. [...] chcąc ażeby po przeszłych nieszczęśliwośćiach y domowych zawieruchach cny Narod Polski, y W. X. Lit. antiqua confiliorum forma mogł ćieszyć się, Seym ten wálny sześćniedźielny Grodźieński złożylismy; [...]. KonstGrod 393. ▲ cny dom: Aleć y swoim Polakom przyiáchawszy pacis belliq; Artibus, toś pokázáć raczył/ co sie záwsze w Cnym domu Tarnowskich cum omnium gentium admiratione znaydowáło. CezWargFranc 35 nlb. Swięte to Prognostikon/ mieć przyiáźń z niebiosy/ Gdy ná źiemi słáwá brzmi/ Anyelskiemi głosy Swięcą Gwiázdy/ á Xiężyc nie ćierpi odmiány/ Wcnym Domu TySZKIEWICOW náydźie záwsze Pány Y słusznie/ áby wszyscy záśiedli ná niebie/ Gdźie wieczne Słońce/ żywy daie promień z śiebie. TwarSDaf 1v. Nie tylko zna Polska cnych Domow zwyczaie Niech powie Cesarska y rożne też kráie. NiemirAKsiąż A2v. ▲ cny przodek: Napominaliśmy braterskie te to ichm. pany bracią naszę i żeby za takową powolnością J. K. M. z nami spólnie dostojeństwa J. K. M. (przykładem cnych przodków swych) ochraniając, na niebezpieczeństwa ojczyzny baczenie mając, tego rokoszowania zaniechali [...]. AktaPozn I/1 371. Wiele masz po cnych przodkach przyiaćioł Iároszu/ Ale boday nie więcey po kopie y Groszu. JagGrosz Cv.

a) »o pojęciach abstrakcyjnych i nazwach konkretnych: zachowujący cnoty, odznaczający się cnotami, szlachetnością i dobrem«: Ostrzegszy tego nie tak zwyczajmi, jako prawem, nie widzę, coby kogo urażać miało i publice i privatim na obie stronie, choć nikomu nie zagradzając drogi do honoru i ozdób każdych apud exteros, że każda cna i wysoka myśl to sobie proponit, telko aby się w tych terminiech zostawało. CollatioCz III 135. Byle káżdy záżywał gruntow tákże złotá/ Aby w niwczym iák bliźni tudźiesz też y cnotá Obrázy nie vznáłá: Lecz łákomych zbiorow Nie chwalę/ ten nie vzna cney Wolnośći torow. WitkWol D2v. Dość ma człowiek pobożny/ dość ma Mąż cnotliwy/ Gdy o sławie cney myśli/ poki iedno żywy. WitkWol C3v. Zdrój mądrym myślom służy i pieśniom uczonym, Krynica - w cnym dziewictwie sercom poświęconym. SzymSiel 83. Z tego widoku/ ná ktorym to cne ćiáło spoczywáło/ bierze/ y iuż robáctwem osádza/ y w podźiemne koło Rycerskie iáko Rycerskiego Syná wprowádza. WojszOr 204. Lecz potym, kiedy urmem nastąpili I pod bok ściany kwarcianej przybyli, Rozśmiał się Jowisz cnej Polskiej Korony A mając z sobą ogniste pioruny — Swą tryjumfalną rozwinąwszy szatę Kazał do ordy wypuścić armatę. BorzNaw 123. Ze ta herbowna Chomentowskich strzała, Ktora do tych czas wielkich dopędzała Honorow: teraz o grobowe skały Zatępiła się: wnet Parki porwáły Cny kleynot Domu. LamAkt 13 nlb. Ale exenturuymy tę cną wiarę, y spytaymy się, co to iest w istocie swoiey wiara? JaroszBł 97. Jako Hercules dla słiczney Omfali Marsa porzuca, a cną miłość chwali: Ręce zwycięskie y dzielne ramiona Odziewa szata miękka y pieszcżona. GuarPastor 10.

2. »zachowujący się w sposób przyjęty jako wzór postępowania chrześcijanina, oddany chrześcijańskiemu Bogu, cnotliwy«: Wiele was [studenci] kosztują? Tyle, ile wół i koń; a pewnie z onemi w nauce zrównają, a w pobożności podobno je przechodzą, ludzie cni i święci, których się namiłować dla ich cnoty i chęci ku naszemu narodowi i posłuszeństwa drugdy ciężkiego nie możem. SkarArtykułCz III 110. Coż czynisz o Senaćie Kátholicki? o Duchowieństwo/ o wszyscy Kátholicy/ ktorzyśćie to śliczne miásto ośiedli po káżdey vlicy/ pátrzćie co czynią/ pod iednym Pánem Kátholikom heretycy/ przemożećie wy iescze więcey/ bośćie wy cni Polacy/ á heretycy Niemcy. MirJon 51. Cny Archaniele, oto według twego słowa Jużem boskie wyroki wykonać gotowa. DachDialOkoń 52. Teraz Cesarz Turecki nowo miánowány/ Chąc swieżą walkę podnieść z cnemi Chrześćiány W oktawę Bożoćielską w teráźnieyszym Roku/ Gdy wierni Boży z niebá pilnuią wyroku. RozŚwież B. Wtem pojrzawszy wszędzie Iks Knap po cnym kole, Bibliją na stole Porwał i obaczy, Iż w Piśmie inaczej Stoi, a iż zgoła Z prorockiego koła - Pry - nie masz żadnego Proroka świętego, Ani Tobijasza, Ni Ezechijasza. PaszkMrTrybKontr 235. Wszyscy się ná to zdumieli: a Pan ow Lichwiarz wewnątrz iuż od Bogá wzruszony/ padł do nog cnego Kápłáná i prośił/ áby mu pomogł do zbawienia/ i duszę iego rátował. KwiatDzieje 3. A w tym wynika mił zápach słodyczy, To pewnie w tymże kompucie się liczy On co mu Pszczoły, gdy ieszcze był máły, Potym cne Dusze miod z ust wybieráły. ŁosDźwięk 53. Wy zaś Wielebni Bracia, ażebyście iaśnie Jnteress zrozumieli, niepotrzeba właśnie Wam starania wczytaniu przykładać wielkiego, Bo w Pismach Synodalnych dowiecie się tego. Co Cni Przódkowie Wasi na Zborach radzili, A dla pamiątki Waszey Pismem zostawili. BenedList 8. Syn Boży iest naszym Cnym Odkupicielem; Duch Swiety zaś naszym iest Poświęcicielem. GusovZbiór 16.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ cny biskup: Długoż te pola dzicz plądrować będzie? Tyś jeden w zacnym, cny biskupie, rzędzie, co tu rzuciwszy święte sieci wszędy, wytkniesz ich błędy. MiasKZbiór 258. Wyliczałbym tu przezacne dźiełá tego Cnego Biskupá/ ále nieudolny dowćip mogłby szwánkowáć/ gdyby nie ták dostátecznie (iáko ten Cny Biskup ná te cne postępki zárábiał) świátu ná widok słowy vśćielał. WojszOr 57. Kilka Biskupow za Papieżem poszło, [...] Co y Jakuba Patriarchy doszło, Antiochiey: ten był w ten czas w Rzymie. Zá ktorym poszło cnych Biskupow wiele: Rany JEZVSA, w swym chcąc wznowić ciele. AusHist 116.

a) »o pojęciach abstrakcyjnych i nazwach konkretnych: wskazujący na cnoty właściwe wyznawcom religii chrześcijańskiej«: [...] nádto święty THEODOZYVS záwsze strofował onego brátá/ ktory opánował Kiow; [...] nápisał potym wielki list/ przykłád mu przywodząc rozmáitych Pánow y ludźi/ ktorzy ná Bráćią swą powstawáli/ á między inszem/ przewiodły cne słowá pismá świętego/ ktore mowione były do Káimá o zábićiu Abelá: (Krew brátá twego Ablá wołá ku mnie.) KossowŻyw 42. Gdy się Rzymianie położą obozem, Pod miasta tego cnemi boznicami, Utaboruią się szańcem, y wozem, Y kobylice mocnią rogatkami, Mieszczan przestrogą (iuż wieszczą) to grozem, Iże Rzymianin leży pod murami, W ten czas powszechna opanuie trwoga: Coż Człek nieprawy! ma wskorać u Boga. JabłJAOst D2v. Co z człowieczeństwa iest, serce, dusza, y ciało, to cny ubior, y dar Swiątobliwosci miało. GusovZbiór 55.

3. »zasługujący na cześć, pamięć i sławę ze względu na stanowisko, czyny lub aktywności, godny podziwu«: Dobrey sławy dochodźimy sposoby roznemi/ Powiem ták iáko prostak postępkámi cnemi. ZbylPat A3v. Wróć, wróć mi znowu wesołe sumnienie i wrzuć na grzbiet mój białe zaś odzienie, zaczym bezpieczny miedzy złemi siędę, gdy je nawracać cnym przykładem będę. MiasKZbiór 132. W Tákim kształćie iák oto tu wymálowano/ Te dwie Czápli: Ták właśnie ie zá Herb nádano/ Przodkowi (Fámiliey/ á domu zacnego/) Kochćickich: w cnych postępkách/ wielce wsławionego. RoźOff A2v. Cożeś wżdy cna spráwiłá bohátyrska głowo? To/ á nie więcey/ z plácu Hektor odszedł zdrowo. OvŻebrMet 323<313>. Czyli tá koroná ná ktorą w Kozáckich expedicyách/ y pod czás Szwedzkiey gdy z dźiśieyszym P. Chorążym Wilkomirskim/ dźielnym Pułkownikiem Dowmontem Sieśickim/ y z drugiemi cnemi/ odważnemi/ Obywátelámi Powiátu Wilkomirskiego viąwszy się iednym sercem/ iednemi śiłámi po stárolitewsku/ pod Vszpolámi Szwedzkiey potęgi klok y drzeń/ z iáwnym niebeśpieczeństwá fortun y zdrowiá swoiego znośiłeś? JanowPołów E4v. Zaniechawszy Herbow do twoiey osoby Wracąm się Cny Starosto. PasPam 273. Lud się do niego gárnie, káżdy czci, szánuie, Jak wschodzącemu słońcu káżdy się dziwuie, I oczy nań obraca. Káżdy go [Jonatasza] cnym głosi; I nie kogo innego, lécz iego wynosi W gorę pochwał wysokich. JawJon 17. Cny [...] 2) vortreflich, edel, berühmt. [...] 2) excellent, noble, célébre. T III 152.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ cne rycerstwo (sz. zm.): Czego wszytkiego że WXM., jako przedni stróż i kolega nasz, z nami pospołu z cnem rycerstwem tej Korony ostrzegać będziesz raczył i nam tej roboty pomożesz, na którą deputaty wysadzamy, nie wątpiemy nic«. OpisDostCz III 158. Z wojskiem zamek mocny i dobrze opatrzony, Felin, obległ był i dobywał go z wielką potężnością jezdą samą; cne rycerstwo nie sromając się chodziło do szturmu z przewagą wielką i przelaniem krwie. AktaPozn I/1 246. Y wszystkiego woyská Krol ma trzydźieśći tyśięcy/ Spodźiewa się Moskwy dostáć zá kilá mieśięcy/ Z Krákowá z cnym Rycerstwem/ będźie ofiárowáć Pánu Bogu/ y modlitwy nabożnie oddáwáć Zá zwyćięstwo/ wszyscy temu pomożem dźiękowáć. PieśńSzuj Aiiv. Więc złożywszy w Warszawie one sądy walne, Dawszy haracz poganom, w mozery tubalne Uderzą; ale że wiatr mroźny począł dmuchać, Nie dały się rycerstwu cnemu długo słuchać. PotFrasz2Kuk II 234. [...] á zátym moles niepokoiu y woyny w pánstwá násze nie weszłá/ iako iuż byłá poczęłá wstępowáć/ gdy nas tenże nieprzyiaćiel posiłkiem złotá przez Károlusá Sudermánskieo w Iflanciech sie stał by byłá nád námi zwykła opátrzność boska/ y świeża przewagá Hetmána w.X.L. á cnego Rycerstwá dźielność/ woyská nieprzyiaciełá nászego skarbem Szuyskiego vhártowánego niestárłá. BielDiar C3v. ▲ cny senator: Bo podobno nie ieden okiem vwiedźiony/ będźie mniemał/ że ten Cny Senator tego nie doszedł/ czego przed nim ták wiele walecznych Antecessorow doszło y dostąpiło. WojszOr 166. [...] Ale najbardziej pamiętne w Kijowie, Kędy rządzili cni senatorowie, Wielcy lub mężną ręką w krwawym boju, Lubo Ojczyźnie służyli w pokoju. MorszZWybór 153. Więcey od tey rzeczy niebeśpieczeństw zewsząd pełney iuż mowić niechcęmy, dufaiąc że Ci, ktorzy Naiáśnieyszą Rzeczpospolitą w cáłośći życzą záchowáć (między ktoremi iest wiele Cnych Senatorow y dobrych Oyczyznę kochaiacych Synow) uwiedźionych samo chcąc y błądzących Bráći rostropnym nápomnieniem y wszelkim inszym iák naylepszym sposobem y umieiętnośćią, ná prostą drogę náprowádźić zechcą. PiotrIWList 5 nlb. ▲ cny bohater: Jednak, kiedy tak z sobą pospołu jechały, Nawięcej w one czasy o tem rozmawiały, Jako z niej i z Rugiera cni bohaterowie Wyniść mieli, a raczej wielcy półbogowie; Bo Melissa niebieskie wszytkie tajemnice, Których dosiądz nie mogą śmiertelne źrzenice, Tak, jako we źwierciedle, na oko widziała I co miało w późny wiek przyść, przepowiadała. ArKochOrlCz I 287. Do ktorego rzekłtemi Acheloy słowámi: Są ci cny bohátyrze/ których raz ruszona Postáć/ wiecznemi czásy taka zostáwiona: Są ktorym zeydźie się być nie w iedney osobie; Co naypierwey Proteu morski służy tobie. OvŻebrMet 211<201>. Budynki padną i zwycięstwa znaki Cnych bohatyrów i przyjdzie czas taki, Że mniej u ludzi znajdą wiary swojej Niż bajka Trojej. MorszAUtwKuk 141. ▲ cny kawaler: Stoją w kirysach cni kawalerowie Usarze dzielni, y Arkabuzowie Erchard krolewić w zbroiey Blachmalewey Diamentami bogato sadzoney, Zaiedzie chyżo po bok z strony lewey, Kopiey grotem, w pierscien wystawiony Ugodzi: wszyscy przyznać to musieli Dawno takiego kunsztu nie widzieli. AusHist 19. Niéch żyie; niéch żyie ten, co godnością ludzi, Męstwem cnych Káwálerów, wiernością poddánych, Dobroci cnotą, Synów celuie. JawJon 59. Chętka ią wźięła widzieć tego Człeka Zbytnie ciekawa Krolowey powieka Była, oglądać cnego Kawalera, Iaka w nim mina, iaka maniera. PrechNiemirAFen A2v. ▲ cne imię (sz. zm.): Co też Imie cney Elżbiety z náczy? Niech nam święty język wytłumáczy: Treść Imienia, Bog sytości, Pátrz, kto w cnym Imieniu gości! Bog to Imie sam cukruie, Tym się Imie pieczętuie Elżbiecine. RudnGłos 281. Mogę y ia w czymkolwiek náśladować imię to cne; Bogom dam dzięki, lecz zostanę w Rzymie. VoltZałJARzym 68.