Etymologia: <łac. Cistercium 'Cîteaux - miejscowość we Francji, w której założony został pierwszy klasztor cystersów'>
Znaczenia:
»członek zakonu o regule benedyktyńskiej obostrzonej w duchu odnowy życia monastycznego w XI wieku«: Wysłałem Umyslnego z Listem do ImPana Chodzki. [...] Dotegoż annektowałem List od X Cystersa od ImPana Ryły wtymże Interesie pisany.SapADiar151. W. Wincenty Kadłubek Biskup Krákowski, potym Cysters, dla cudow z Grobu podniesiony.ChmielAteny II415. Cysters, le citeau.KulUszDyk17. [...] Meynard był Mnichem Cystersem; co samo potwierdza Balthasar Russovius stary Dźiejopis Inflantski, y wiele innych. Podobieństwo jest, że z Kanonika został Cystersem. Ten Apostoł Inflantski, języka kraju nieco przejąwszy, lud bałwochwalski ná drogę Ewangeliczney práwdy gorliwą pilnośćią nákierował.HylInf7. Koło tego czasu z wyspy Osel poganie płynącego do Rygi Kapłana Fridericum de Cella Zákonnika Cystersa przejąwszy y ná brzeg sprowadźiwszy, wymyślnemi mękami (drzewca między paznokćie wbijając, y wolnym ogniem piekąc) zámordowali.HylInf16. Ledwo nas czwarta albo mniej część była, jednak na konie nie wsiadając czekaliśmy, a w tym czasie od Terebunia wielkim pędem przybiegł ksiądz cysters wistycki, do którego plebanii Motykały i Terebuń należy, i opowiedziawszy nam, że takąż inhibicją Bystremu podał, i nam też ją oddał oraz słownie imieniem pasterskim biskupim zaklinał, aby strony wyzwane nie pojedynkowały.MatDiar848. Cysters zakonnik. Cisterzienser-Mönch. Réligieux de Cîteaux.T III172.
»zakon o regule benedyktyńskiej obostrzonej w duchu odnowy życia monastycznego w XI wieku, także klasztor tego zakonu albo kościół przy tym klasztorze«: Te Dwadziescia Tysięcy ktore mi dali Cystersowie będziemy Aresztować juditialiter.SapADiar49. [...] miał bráći kilku rodzonych y z nich synowcow z ktorych ieden był Proboszczem Grudziądzkim 1700. á potym opatem Oliwskim zakonu Cystersow.NiesKor II6. Aż do Fráncyi zászli, do Klasztoru Foniyskiego; gdźie chwalą Cystersowie BOGA [...].KwiatkowTheatrum69. Lutecia sama álbo Páryż, nieták miásto iest, iáko świata Compendium. Wielu Zakonow tám początek, iáko to Cystersow, Praemonstratensow, Kártuzow, S. Antoniego: SS. Troycy, ábo też Redemptionis Cáptivorum, y Soc: IESUDrewsWybórE. Cystersowie Pokrzywniccy od Tátarow pobici.ChmielAteny II411. KATALOG KANONIKOW REGULARNYCH KONGREGACYI XIĘŻY y KLERYKOW REGULARNYCH, ZAKONNIKOW, PUSTELNIKOW, KAWALEROW, PANIEN ZAKONNYCH, KAWALEREK, etc. [...] Cistersi fundowáni R. 1098 liczą Papieżow z swego Zákonu czterech. Vide w Części I. Nowych Aten fol: 672. Katalog Kanonikow Regularnych, Kongr: etc.
Cistersi Fulienscy R. 1101.
Cistersisine cucullo R. 1140.ChmielAteny II767-769. Popasałem w Bartkowicach, mil cztyry, pod którymi byłem w klasztorze o.o. cystersów, gdzie mię tameczny opat ksiądz Wierzbowski cum toto clero dystyngwowanie był rad, odprowadzając mię na spomniany popas.
RadziwHDiar77. Teodor Iáxyc z Ruszcze Woiewoda Krakowski Cystersom Czyrzyckim kupił wieś Rozin u Synowcá swego za parę wołow, sześć łokci sukna, y kilka grzbietow Lisich.ChmielAteny IV396. Poszła za nim pogoń i rozumiano, że do Wisztyc do klasztoru cystersów doktor uciekł.MatDiar252. Na roczkach majowych książę kanclerz tak z tymi posesorami, jako i z księżą cystersami wisztyckimi, zastawnikami folwarku Kowerdiak, magno motu agitującą się wygrał moim staraniem sprawę.MatDiar256. Zdarzyło mi się widzieć z iednym co nie dawno był w Gryszau Opactwie Cystersow w Pruskim Sląsku, gdzie widział małe Wieyskie dzieci ledwo co nad ziemią się czołgaiące, a iuż doskonale w czytaniu umocnione [...].BielińSpos21. Sprowadziłes tedy W. K. M, Xdza Commissarza Cistersow do Jaworowa, zleciłes I. Mci. X. Podkanclerzemu Koronnemu M. M. Panu aby był z nim traktował, byłem tesz y ia do tey wokowany sessiey, y mogę powiedziec zesmy tam wielkiey zazyli trudnośći.ZałAChMowy41.