Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »brak zwykłej lub oczekiwanej zawartości, pustka«: Czczość/ [...] ἡ κενότης. Inanitas [...] idem quod vacuum Philosophorum. i. locus corpore vacuus. [...] Inanimentum [...] Inanimentis explementum quaerito. Złą dźiurę chcę zátkáć. Inane, substant. neutr. [...] vacuum spatium [...] Cassum [...]. Kn 98. Prózność [...] v. Czczość. Kn 829. Prózne miésce ná świéćié od wszélkiey rzéczy stworzoney/ gdźiéby ni wiátru/ ni wody/ ni żywiółu żadnego i nic zgołá nié było. τó κενόν. [...] Inane [...] Vacuum [...] Inane rerum: locus intactus vacansque [...] v. Czczość. Kn 829. Czczość. Inanitas, vacuitas [...] Tusztibe. SzyrDict 40. [...] co śię tycze gorącá y źimna przykrośći względem snu, práce, mieyscá, powietrzá nápełnienie y czczość chorob zrzodłá [...]. MazarInstr 44. VACUITE [...] (Le contraire de la plénitude). Inanitas, [...] Vacuitas. [...] PROZNOŚĆ czczość iako náczynie prożne nie ná pełnione niczym. DanKolaDyk II 363. Czczość. Die Leere. vacuïté, le vuide. T III 180. [...] słabości, którą mieszki nasienne zaciągneły przez tak częste odmiany iuż pełności, iuż czczości. TisOnan 228.

a)fiz. »przestrzeń pozbawiona materii; próżnia«: III. O czczości w rzeczach Materyalnych, to iest, czyli wszystkie w rzeczach Materyalnych pory albo dziurki są napełnione powietrzem, lub iaką Materyą subtelną? czyli też przynaymniey niektóre są czcze, to iest, ani powietrza, ani żadney subtelney Materyi w sobie nie maiące 136. ChróśSFizyka 6 nlb.. Naprzykład, dla czego w sikawkach woda do góry za pociągnionym postępuie stęplem? bo się natura lęka czczego mieysca (horror vacui). Otoż to lękanie, iest iakość ukryta (qualitas occulta); bo iest nie pewne, w rzeczy utaione, y czemu się natura czczości lęka, racyi na to nie masz. ChróśSFizyka 79. Newton y Newtończykowie tę czczość (vacuum) w rzeczach Materyalnych przypuszczaią, y różnemi iey dowodzą racyami. w rzeczach Materyalnych. 126. ChróśSFizyka 136. Nayprzod albowiem bez tych małych czczości (sine poris vacuis) żadne rzeczy materyalnych ruszanie się bydź nie może. ChróśSFizyka 137. Ze podczas pomienionego doświadczenia pęcherz wewnątrz szkła wchodzi, wnieść należy, iż w niem czczość robi się [...]. OsińGat 95. [...] Kule ciał Niebieskich, które osadził w czczości, a które iednak na dal moc wzaiemną wywieraią na siebie. KrajMPodol 94 nlb. [...] Elektryczność ráz wzbudzaná, utrzymuie się nawet w czczości, i że téyże dziáłanié nie zależy wcale od powietrza. SchnElektr 5.

b) »zupełny brak istnienia, nicość«: [...] o przyszłości niemamy żadney pewności, nawet o tym niemożemy wiedzieć, czyli nie zupełnie w czczość się obracamy po śmierci. PerzMyśli 144. Ty którego głos wszystkie iestestwa utworzył, I z czczości zamieszaney gmach ten świata złożył [...]. PopeChomentListy 20.

2.przen. »brak rzeczywistej treści lub funkcji; pustka«: Bez żadnych zasług ni cnoty, Breła płonna, krta istoty, Bez okrasy sucha, goła, Ktoż czczość samę wielbić zdoła. FontJJakubWBajki 28.

a) »bezpodstawność, beztreściowość, bezwartościowość«: [...] gdzie czczość rzeczy zachodziła. Ja większą tego maiąc potrzebę, przecież w tym iestem oszczędny [...]. FontenDębRoz A2v. [...] może też czczość, którey doznawały mimo siebie, a o którey niewątpiły, w filozofii nie okrzesaney, w teologii zawiesistey, i w próżney nauce ięzyków i głosów; to sprawiała, że więcey znaydowały wdzięków w sztuce, która bawi zawsze imaginacyą opisaniem, a umysł zdaniami. ThomZdanie 79. [...] Powoda o pieniactwo, i czczość pretensyi lub wzaiemne krzywdy przeświadczyć gotowa [...]. OstrowTPrawo II 34. [...] boby Im został tylko Tytuł bez rzeczy, i Urzędy Litewskie, na czczości tylko Tytułow oschnełyby [...]. GurowWUwiad 19. [...] albo czuiąc w sobie czczość pretendowaney nauki, albo mniemaiąc, iak D’Alembert mowi, że świat cały dla nich tylko samych iest stworzony, ganią tonem dogmatycznym to, co inni umieią [...]. TrzcińOpis 53. [...] nie pracowałby on nad tym aby wypełnic czczość, którą natura rozumna umieśćiła między stworzeniem i zamiarem iego. KantBychWyob 22.

b) »brak pożądanych przeżyć, myśli lub uczuć; pustka wewnętrzna, niezaspokojenie«: Mało gruntowności w rozmowach, rożność często niezgodna, i płochość rzeczy ktoremi się bawią zostawuią czczość w rozumie [...]. SołInst C. [...] na czym się to szumne kończą uciechy! i iaką czczość zostawuią w duszy, po uciszeniu wrzawy! VoltKról 84. [...] noc natury ćmiła wszystko obrazem czczości; dni się trawiły, i niebaczyłam ich wątku, żadna otucha niezastanawiała uwagi moiey nad ich długością [...]. GrafPrzybListy 55. Swiat cały nié mógłby napełnić obszérności sérca naszégo, zawszeby w niém czczość zostawił, bez nadziei dopełniénia. LepSurAmer 100. Tu się dopiero móy umysł oświeci, A w serca mego czczości, Uyrzę sidła miłości, Do których wielu obłąkanych leci. BykWiecz 56. Czczość umysłu, nieumieiętność bawiénia się pożytecznie, nie nawisny występek tén utrzymuie. DmochCnota 38. Co z ludzi szczęśliwszego nad kochanków dwoie, Którzy gustem związani, dzielą czucia swoie, [...] Którzy sercem, ustami, i duszą złączeni, Ciesząc się zawsze czuią żywość swych pragnieni. Serca ich czczość zapełnia, miłe upoienie Roskoszom ich przodkuie, słodkie omamienie [...]. PopeChomentListy 6.

3.biol. »brak zdolności do wydawania plonu, nieurodzajność, jałowość«: [...] czczość ziemi czyni ią niepłodną, tu zaś gdzie iest buyna, chcesz w niey przytłumić płodność, aby czczą została. KrajMPodol 34 nlb.

a)roln. »(o zbożu) brak lub niedostateczne wykształcenie ziaren w kłosach, płonność«: O zbożu czczym. Zowiemy zboże to czczym, którego kłosy zamiast tego, coby miały być całe ziarn pełne, są na końcu czcze y ziarn nie mają, albo ieśli mają, ziarna te są szczupłe, próżne, y przez oczka przetakowe razem z piaskiem y nasieniem zielska wypadaią. [...] Niektorzy czczość tę przypisuią gorącości błyskawic [...]. DuhBrzPDzieło 492. Nie dla innej bowiem przyczyny zboża, które wiele pracy około swej uprawy wzięły, mniej bywają czczości podległemi, tylko że częste uprawy utrzymując wegetacją w jednostajnym zawsze stanie wiele bardzo dopomogają do zupełnego ziarn w całym kłosie uformowania. DuhBrzPDzieło 493. Ponieważ zaś te małe ziarna na końcu kłosow znayduiące się, ktore pospolicie za czcze miane bywaią, nie zawsze są ogołocone z siły puszczania rostkow, idzie zatym, iż czczość zboża nie zawsze pochodzi z niedostatku płodności czyli sekundacyi. DuhBrzPDzieło 494.

4. »brak pokarmu w żołądku i związane z nim uczucie głodu«: Czczość/ Inanitas intestinorum [...] Ieiunitas et fames [...]. Kn 98. INANITION [...] (foiblesse causée par defaut de nourriture.) Inanitas [...] Inanimentum [...] CZCZOSC Mes boyaux crient d’ inanition. Intestina mea inanitate murmurant. Wnętrzności we mnie się odżywaią krzyczą od czczości. Wnętrzności wemnie się odżywaią krzyczą od czczości. DanKolaDyk II 149. Wdźiek choć wdzięczny głuchego głodu nieoddali, Prędzey niż ton wystroisz, czczość ná źiemię zwáli. JaklWiad 80 <81>. Skończyłem, ále głuchy widzę nie folguie, Owszem w słábość y w czczości tym większe wpráwuie; Nie karmi brzeg niewdźięczny, głod ćięszko przymusza Broń położyć, kiedy się wielu ledwie rusza [...]. JaklWiad 113 <114>.