ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO Data ostatniej modyfikacji: 26.06.2019
DIABEŁ rzecz. m
Warianty fonetyczne: DIABEŁ, DYJABEŁ, DYJABOŁ, *DIACHEŁ
Słowniki:
SStp (diabeł, dyjabeł, dyjaboł), SXVI (diabeł, dyjabeł), Kn (diabeł), T (diabeł, dyjabeł), L (diabeł, dyjabeł, dyjaboł; XVI-XVIII), SWil (diabeł), SW (diabeł), SJP (diabeł) notują
Formy: lp M. dyjabeł // dyjaboł; D. diachła // dyjabła; ~ lm M. uż. osob. dyjabli; N. dyjabłami;
Etymologia: <gr. diábolos 'obmówca'>
Znaczenia:
1. »zły duch, szatan, czart«: dyábeł RoźOff 124. diabły SzemGrat 45. Dyabeł BirkRus 21. diábeł NędzBied 17?. Twoy Święty Anioł niechay będzie ze mną/ aby Diabeł zadnego prawa a mocy na mię nie znalazł. PolPar 259. Lada diachła ty marzysz! DialPańOkoń 241. Dyiaboł ustąpi kiedy Bog ma kogo Skarać. PasPam 76v. Dyiabał [!] sąm choc iest Curiosus niema czasu iako zwykł pokazać się Człowiekowi przy Smierci. PasPam 207. Dyjabeł GdacPan 146. diabłu WisCzar 25-26. Diabeł ze łba włosy żywemu otarga, Ciągnąc za nie do piekła. Tak złodziejom nocnym Na szubieńcę, tak czynią drzewom bezowocnym. PotMorKuk III 168. diaboł GorzWol 27.
Związki frazeologiczne: diabeł (jest) (komuś) po czymś »nic dobrego, pożytecznego z czegoś nie wynika; to wszystko na nic«: DzwonStatGrzesz 279. OpalKListy 37. PotFraszBrück II 201. ◆ diabeł komuś do mnie »daj spokój, nic ci do mnie«: NędzBied 7. ◆ diabli zjedli »coś przepadło, zostało stracone«: NędzBied 16. ◆ diabeł bierze coś »coś przepada, jest tracone«: NędzBied 16. ◆ bodaj diabła zjadła, bodaj zjadł diabła, bogdaj diabła zjadło »złorzeczenie, przekleństwo«: SejmPiek 42. OpalKSat 33v. NowSow A2. ◆ : ◆ diabeł kogoś zaniósł »diabeł spowodował ludzkie złe albo zbędne czyny«: PerMaćGrzesz 321. NędzBied 16. ◆ po diable »źle, niepomyślnie, zgodnie z wolą diabła«: KochProżnLir 197. ◆ diabeł wziął coś »coś przepadło, zostało stracone«: NędzBied 16. OpalKSat 21. ◆ diabeł pobrał coś »coś przepadło, zostało stracone«: MasDiar 77v. OpalKSat 20v. ◆ mieć diabła w sobie (sz. zm.), przy sobie mieć diabła »postępować według woli diabła«: WIele tákich niewiastek co przysobie máią/ Diabłá/ iedno go w sobie czásem cicho táią:[...] FraszSow B1. StarKaz 586. OpalKSat 13v. ◆ diabła on wie »nic nie wie«: PerDziadGrzesz 419. ◆ diabła sobie ważyć »lekceważyć, nic się nie przejmowac czymś«: NowSow B3. ◆ do diabła »precz«: OpalKListy 286. ◆ do sto diabłów »precz«: AktaMusz 58. ◆ idź do diabła (sz. zm.) »zgiń, przepadnij«: SynKlechGrzesz 382. NędzBied 7[nlb]. ◆ pójdź do diabła »zgiń, przepadnij«: MorszAUtwKuk 321. ◆ pójdź w imię wszystkich diabłów »zgiń, przepadnij«: SpInZąbMłot 75. ◆ idź w diabły »zgiń, przepadnij«: NowSow Dv. ◆ niech diabeł coś pobierze »niech coś przepadnie«: WisCzar 57. ◆ niech diabeł weźmie »niech coś przepadnie«: GdacPan 158. ◆ przyjdź diable a porwij wszystko »niech coś przepadnie«: GdacPrzyd 32. ◆ ki diabeł »nie wiadomo kto, co; cóż to za«: SpInZąbMłot 8. AndPiekBoh 59. PotPocz 153. ◆ lada diabeł »byle kto«: OpalKSat 54. ◆ daj kogoś diabłu »wyraża niechetny podziw, czasem także wyklinanie«: SynKlechGrzesz 377. PerDziadGrzesz 412. OpalKListy 305. OpalKListy 385. ◆ duszę diabłu oddać »z własnej woli stracić możliwość zbawienia«: GdacPan 161. ◆ diabłu duszę i ciało oddać »z własnej woli stracić możliwość zbawienia«: OpalKSat 21. ◆ diabłu się oddać »z własnej woli stracić możliwość zbawienia«: WisCzar 55. ◆ do diabła »dużo, bardzo wiele«: OpalKListy 363. ◆ diabeł nie śpi »zło czyha na człowieka«: PoczOdlPam 87. PoczOdlPam 119. WisCzar 97. ◆ co diabeł przez płot przerzuci »dla złych ludzi dostepne jest tylko to, co przeznaczy dla nich diabeł«: ZAcy/ á Orgánistowie/ Bálwierze/ málárze/ Ci wszyscy złe żony máią, kogo Bog chce/ skarze. U nich záwsze iák w browárze/ kłopot/ przeklinanie/ Co dyabeł przez płot przerzuci/ to się im dostánie. NowSow A4v. ◆ w diable nadzieję mieć »wierzyć w pomoc szatana«: BirkNagr 53. ◆ diabłu oddać »iść, obrócić na marne, zmarnować, stracić«: OpalKSat 87. ◆ diabeł wierz komu »nie wierz nikomu«: OpalKSat 54v. ◆ dyjabeł się kogoś będzie pytał »nikt się nikogo nie będzie pytał, radził«: Wspomni WMMPan sobie przed kimes po Sądzie Pana Marszałka rzekł Diaboł się iuz kogo będzie pytał wprowadziemy tego [sc. kogo] będziem chcieli. PasPam 195. ◆ jedź do dyjabła »jedź precz, wynoś się«: Iedz do Dyiabła iedz tez ty do dwoch. PasPam 203. ◆ diabeł wymyślił coś »zło jest skutkiem działań diabła«: GdacPrzyd 29. ◆ diabli komuś coś dali »zło jest skutkiem działań diabła«: Ja łáię/ po dyableście mnie wydrukowáli/ Vrtámi wam będę płácił/ dyabli mi was dáli. FraszSow C2. ◆ diabeł kogoś nosił »diabeł powodował ludzkie złe albo zbędne czyny«: DzwonRusz A3. NowSow E3v. ◆ diabeł kogoś prosił »diabeł powodował ludzkie złe albo zbędne czyny«: OpalKSat 33. OpalKSat 45v. ◆ co diabeł każe »zgodnie z zamysłem diabła, a wbrew utartym, powszechnie akceptowanym zwyczajom«: MasDiar 130. ◆ u diabła »coś przepadło, poszło na straty, wszystko na nic«: Miałem ia Axámitną [czapkę]/ wieręć dáłá gárdło/ Y Axáamit v dyabłá/ y futro się zdárło. FraszSow D1. ◆ do diabła odrzucić coś »pozbyć się czegoś, usunąć coś«: OpalKSat 33v. ◆ do diabła wyrzucić kogoś (sz. zm.) »pozbyć się kogoś, usunąć kogoś«: OpalKSat 107v. DiarSejm 224. ◆ diabeł (kogoś) wie (sz. zm.) »nikt nie wie, nie wiadomo«: OpalKListy 38. OpalKListy 234. NowSow E2v. ◆ diabeł to widział »nikt czegoś takiego nie widział«: MorszAUtwKuk 317. ◆ arwon diabłu, diabłu porwono (sz. zm.), diabłu porwony, porny diabłu, porwan diabłu »niech coś przepadnie«: SejmPiek 73. OpalKSat 79v. OpalŁPoeta 15. NowSow Av.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: (war.) Gdy sam szátan spráwić niemoże/ tám oszustá/ álbo bábę posle. SyrZiel 1079. ● Gdzie Pan Bog kościoł buduie/ tám diabeł káplicę stáwi. RysProv IV, 4. ● U diabła ryby, a pieprz u dwu. RysProv XVI, 4. ● od przysł.: U diabła ryby, a pieprz u dwu. OpalKSat 19. OpalKSat 56.
Przenośnie: Pod Niebiossa tedy wynosili mowiąc że to Pana Czarneckiego Zołnierze Anieli, a Litwa Dyiabli [...]. PasPam 82. ◼ Diablé Kn 1034. ◼ Dyjabłu GdacPij 12. ◼ Dyjabeł GdacPij 20.
2. »bóstwo pogańskie, bożek«: dyabły BotŁęczRel IV 134. Dyabły WargRzym 103. Diabły DanKolaDyk I, 441.
3. »przezwisko człowieka«: djabła JazStadListyCz II 182. dyabłem JazStadListyCz II 184. Dyabeł MasDiar 10. diabłem MasDiar 116v. Diabeł OpalKSat 38. diabeł DiarSejm 233. diabłem MatDiar 824.
Związki niejednoznaczne względem znaczeń:
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: diabeł leśny afrykański: Diabłem SobTDzien 18.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Nie grzyź ze Diabłem orzechow. RysProv IX, 10. Nié gryź z czártem orzéchow. KnAd 598.
# Użycia metajęzykowe: # Nominum Bog brát Chłop chłopiec czárt diabeł kát lew oyciec pan pies Xiądz dativus in u terminatur. WojnaInst 24
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
DIABŁAŻ
w funkcji wykrzyknika
Formy:
Znaczenia:
ekspr. »czegoż? ze zniecierpliwieniem, niechęcią«: Diabłaż MorszAUtwKuk 335. A diabłáz AndPiekBoh 54.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autorka: DA