Słownik XVII wieku

Warianty fonetyczne: EGZAGERACJA, EGZAGGERACJA, EGZAGIERACJA

Słowniki:
SXVI (egzagieracyja), L (exageracya; XVIII), SWil (egzagieracja), SW (egzagieracja), SJP (egzageracja) notują
SStp, Kn, T nie notują

Formy: lp M. egzageracja // egzaggeracja // egzagieracja; D. egzageracji; egzageracjej; B. egzageracją; N. egzageracją // egzaggieracją; Ms. egzageracji; ~ lm M. egzagieracje; D. egzaggeracji; B. egzageracje // egzaggeracje; N. egzageracjami // egzaggeracjami

Etymologia: <łac. exaggeratio>

Znaczenia:

1. »przesada w mówieniu o czymś w celu osiągnięcia większego wrażenia«: Tu nie czekając o dalszych artykułach rozmowy, różnej wiary posłowie gorąco barzo za oną przemową pp. duchownych jęli się poruszać, egzageracyami więcej, aniż racyami narabiając. DyskZacCz II 376. Dopieroż burzyli niektórzy przemowami swymi i zapalali drugich egzagieracyjami, jako p. Broniewski i p. Łaszcz. AktaPozn I/1 350. Wstydzże się niezbędny potwarco/ że tákiemi iáwnemi Scommatami narabiáiąc/ y exággerácye Kaimowskim sercem czyniąc/ do gniewu y nieprzyiáźni Rzymian ku nam Ruśi pobudzasz. MohLit 15. W pochwałách y nagánách od zbytecznych exággerácyi wstrzymywáć śię masz, ále proporcyonálnie według máteryi rozsądź, á żebyś nie wpádł pod Censurę zbyteczney pierzchliwośći. MazarInstr 33. Pismo swięte, ktore po prostu opisuie rzèczy, y bez exageracyey rowna samę myśl o zbawieniu swoim do skarbu ukrytego, y do iednego krolestwa. RapZałAChPokaz D3v. Nie rozwodzę się in publico maerore et luctu z jawnych nieszczęśliwości naszych i ojczyzny egzageracyją, bo gdziekolwiek oczy obróciemy, znikąd pociecha, znikąd dobrego nadzieja, zewsząd utrapienie, żal ciężki, bojaźń słuszna [...]. AktaPoznZwierz I 514. Kończę zatym tą u mnie nieskończoną egzageracyją [...]. AktaPoznZwierz I 1013. Tym czásem ztey okkásiey poniesiona szkodá między pospolstwem/ co dziennie práwie pomnaża się y rosnie roznemi roznych exággerátiami/ Co zpráwuie we wszytkich niemáłą Consternátią. PoczKról 86. Niewiele pomogą do popráwy ludzkie exagierácye, y owszem częśćiey zászkodzą, bo sobie tym samym dobrą audiencyą gubią u bliźniego. RobWAPróba Lv. Teraz zas za tak niesłuszne Jmści MMPa do mnie; y Brata mego Zalow exageracye, odzywa się y we mnie tacitum sub pectore Vulnas. RzewKor 42. Exágierácya Papieżá ná zuchwáłość Assyżánow. Interdykt ná Assyż. Kápituły od práwiáć zákazał Papież w Assyżu. Assyzánie z między siebie wysłáli 4 Mężow w przeprośiny Papieżá, y ná przyięćie pokuty. ElbingRel C3v. Często kładą dwa razy iedno słowo powtorzone, raz in participio, drugi raz in indicativo, vel alio modo, czyniąc exageracyą [...]. ChmielAteny III 599. Lecz bardzo tymi (słyszę mówiącego mi kogoś) egzaggeracyjami narabiasz; nie czyniemy tego tak bezrozumnie i bez racyi. KonSSpos 217. Można to wprawdzie uczynić, ieżeli tego potrzeba, beż żadney iednak exageracyi, lecz skromnie; uczciwie też trzeba o nich mowić ażebyś nie dał okazyi do podeyrzenia że ich nienawidzisz, albo im zazdrościsz. CasaZdziebGalateusz 51. Oh co śliczne, to exageracya. CzartAKKawa 42.

2. »przesada, wyolbrzymianie«: Xiądz podiął się przywiesć do skutku ten sposob, á máiąc dobre záchowánie y kredyt u okolicznych Plebanow, udawał im to zá rzecz pewną, przy exágerácyi nieznośney swywoli woyska tego. PotulHist 121. Nie trzeba tu żadnéj exageracyi, co tamte kraje mogły za uciążliwość ponieść od tak wielkiego a swywolnego wojska; a to wszystko na obronę dostojeństwa J. K. M. działo się. OtwFDziejeCzech 93. 1mó pokaże się duszy Chrystus ukrzyżowány [...] z nieiákąś exággierácyą dobrodźieystw y łask swoich tobie dánych; pomyślże z iáką twarzą będźiesz pátrzył ná Zbáwićielá twoiego, czy się ieno krwáwym niezáleiesz wstydem? DrewsBrzozDystr 219. [...] tak tedy (są słowa Gwagnina fol: 30 w Historyi Pruskiey) śiedm przednieyszych Kontorow mając pod sobą 20000. Rycerstwa Krzyżackiego, biorąc ná śię przećiwko Prusom obronę Polakow, y Mazowsza naprzod w Dobrzyńskiey etc. Ale w liczbie Rycerstwa jest znaczna exaggeracya, y cyfrę jednę nad prawdę naddano. HylInf 26.