Słownik XVII wieku

Warianty fonetyczne: *EGZAGEROWAĆ, *EGZAGGEROWAĆ, EGZAGIEROWAĆ, *EKSAGEROWAĆ, *EKSAGGEROWAĆ, *EKSAGIEROWAĆ, EKZAGGIEROWAĆ

Słowniki:
SXVI (egzagierować), L (exagerować; bez cyt.), SWil (egzagierować), SW (egzagierować), SJP (egzagerować) notują
SStp, Kn, T nie notują

Formy: bezok. egzagerować // eksagerować; ~ cz. ter. lp 3. os. egzageruje // egzaggeruje; lm 3. os. egzagerują; ~ cz. prze. lp m 3. os. eksagerował // egzagerował // egzaggerował // egzagierował; lm mos 3. os. egzagerowali; ~ tr. rozk. lp 2. os. egzageruj; lm 1. os. egzagerujmy; ~ im. wsp. egzagerując // egzagierując // egzaggierując; ~ im. uprz. egzagerowawszy; ~ nieos. cz. prze. egzagerowano

Etymologia: <łac. exaggero>

Znaczenia:

1. »przesadzać w mówieniu o czymś w celu osiągnięcia większego wrażenia«: Aże te Pánskie rescripta nie ktorzy z mieszćżan Wilenskich/ znieważyli: a do tego y ná Inquisiciy Wilenskiey/ pod ten cżas wlaśnie instituowaney/ o obrazę I. K. M. conuincowani byli/ to vćierpieli/ co Synopsis exageruie. JedCerk 48. Niestáneło Pánu Instigatorowi Civiles rationes, do Theologicznych vdáie się, y exaggeruie. PersOb 6. A co większa że Personas Infames, crimine Confoederationis damnatas, przećiwko ktorym ták zelosè niedawno P. Instigator nástępował Práwem, iże z niemi Iego Mość Pan Márszałek conversował, niewymownie exaggerował? PersOb 7. Nie pádnie táka ná Dom IchMśćiow PP. FREDROW obelgá/ czego dla respektow exagerowáć niechcę/ tym tylko concluduię/ iż wiádoma ich świátu Polskiemu w káżdey publiczney vsłudze dla miłośći Oyczyzny/ á nie dla wźiątku Cnotá szczyra y stáropolska [...]. BonawPołów Bv. Do tych grzmotów у hałasów na Wysockiego, przymieszał Pan Newelski gorącą swoię kwerimonią na wczorayszy swoy contempt, exaggieruiąc, że go у w nocy po gospodach szukano, chcąc mu na zdrowie nastąpić. DiarSejm1672 22. I. P. Wolski Pisarz Grocki Wilen. o Konf spisániu y satisfákcyi honoru I. P. Marsz. mowiąc, przyznáwał wići ná Pospolite Ruszenie wolne Iemu; Item Elekcyą in Májo warował; przećiwko klątwie wielkiego Senátorá y Hetmaná w Litwie exágerował, áby ná potym tákowe nie dźiáły się. Warsz_1696_25IX 2 nlb. [...] gdy chciał o coś prosić Króla [poseł Przyłuski], tedy mu sie Król wymówił: nie rozumiem polskiego języka. Eksagerował przy tym, że się kontentuje swoją fortuną ani się o nią u Króla Jmć starać będzie. DiarSejm 204. Záczniy mowę o występkách, ktore śię naybárźiey podáią, y ktorym przyiaćiel osobliwie może podlegáć; tedy on przećiwko temu występkowi, ktoremu podlegáć będźie, nayzwáwiey stáwáć, y nim śię brzydźić będźie. Ják Kaznodźieie do tych występkow skłonność máią, ktore żárliwie exágeruią. MazarInstr 5. Jeżeli komu u Pátroná łáskáwośći náruszyć zámyślász, wyrozumiey Pátroná przyiaćiela, ktorą rzeczą naybárźiey śię ćieszy, y żádnym sposobem dárowáćby iey nie chćiał: perswáduy temu, áby o nie prośił, á gdy wstręt otrzyma, że ták máłey rzeczy odmowiono mu, iákoby co inszego czyniąc, exágeruy. MazarInstr 90. Niech się skarżą po pamiętnym każdemu srebrnej i miedzianej monety u nas wyniszczeniu, iż tynfy i grosze, bez których kraj już się nie mógł obejść, bez sejmu wprowadzone, że interess Ordynacyi do sejmu należał; egzagerujmy, że skarb rujnujący się pałac królewski bez sejmu znacznym reparował kosztem, na Spiczę Montawską i na bruki, bez których Warszawa obejść się nie mogła, znaczne summy łożył, a my sejmy rwijmy. KonSSpos 169. [...] usiłuje JMPan surogator orszański przemienić i przeobrazić nas w jedyne larwy i monstra niewdzięczności, a tak wiele przenikających o mniemaną niewdzięczność egzagerowawszy eksklamacji, wieży na nas in fundo doprasza się. MatDiar 588. Na której [radzie] Massalski, kasztelan wileński, hetman polny lit., najprzód zagaił i miał głos przygotowany długi, egzagierując upadek wolności i swobód szlacheckich, gdy należycie obranych deputatów przez samą prepotencją chcą strącać. Egzagierował przeciwko sądom hetmańskim na początku trybunału i pod najwyższą jego jurysdykcją ogłoszonym na same szczególne potłumienie wolności i zastraszenie szlachty dystyngwowanej, w wojsku litewskim ojczyźnie, a nie hetmanom służącej, aby nie śmieli recte sentire et recte dicere, quae recte senserint. MatDiar 651. [...] trudno to jednak pochwalić baczny może, bo ani przyczyny do tego tak wielkiej nie baczymy jeszcze, dopiero jej szukać się zdadzą i coś ludziom pokazując, deklamacyami raczej i nasadzonemi mowami, a kazaniom podobniejszymi, to coś rozszerzając i farbując słowy, a egzagerując niektóre wszem wiadome rzeczy, ludziom coś wielkiego ukazać usiłują. ZdanieSzlachCz II 415.

2. »wyolbrzymiać«: Nie tylko żałować się, ale i dziwować takowej wielkiej niechęci i niebaczeniu Waści przychodzi, czego eksagerować teraz nie chcemy. NiemPam 255. Exagerowano i insze przeszłe dzieje zabójstwa, najazdy przez Sasów wyrabiane, które tém bardziéj żal szerzą, im się być urażonym znowu czuje. OtwFDziejeCzech 227. Potym y to sequeretur, że po tákiey intymacyi, y náuce náleżałoby Duchownym, zkąd wziąć ztąd wziąć choćby y z Oltarza, á ubostwo supplementować, Rodzicow, ktorzy zápewneby im zástępowali drogę, y innumerabilibus solicitationibus exagerowali im ubostwo, y wyżywienia Dzieci niepodobieństwo. GarczAnat 95. [...] I. K. Mość concludował pro re et tempore in his arduis negotijs, ktore concernunt statum praesentem; ták w Pruśiech, iáko w Wielkim X. Lit. exageruiąc Máiestat Krolewski hunc casum expugnowánia Elbłąga [!] przez Xiążęćia Elektorá Brándeburskiego, podawszy ad trutinam, iáko sobie oto postąpić z nim. AwWarsz_1698_29XI 1.

# Użycia metajęzykowe: # Verba [...] Eksplikuię Ekzággieruię Ekzáminuię Formuię. WojnaInst 164