W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 12.06.2026
Warianty fonetyczne:
EGZAKCJA, EKSAKCJA
Słowniki:
SXVI,
T (
eksakcya, ekzakcya),
L (
exakcya; bez cyt.),
SWil,
SW (
egzakcja, aksakcja),
SJP (
egzakcja) notują
SStp,
Kn nie notują
Etymologia: <
łac. exactio>
Znaczenia: »pobór ustanowionych podatków i należności w naturze na rzecz państwa«: Exakcya tych dwóch poborów po sejmiku deputackim in anno praesenti et die vigegesima Octobris poczynić się a kończyć prima Decembris będzie [...]. LaudaWisz20 1643 474.
Ciż pomienieni rybacy produkowali nam przywilej teraźniejszego króla JM. Jana III aby ich PP. Administratorowie pro tempore praesenti do żadnych niezwyczajnych i przeciw prawu będących nie pociągali eksakcji, których przy nim konserwowaliśmy, naznaczając, aby te tylko eksakcje, które są publiczne, prawu i zwyczajom ziem pruskich i starostwa puckiego nie przeciwne, płacili. InwPuck 53-54.
Czynszu pro okupności dać będzie [sukcesor] powinien od roku fl. 22 oprócz inszych eksakcjów tak rzeczypospolitej jako zamkowej zwierzchności, które mu paść mogą. InwPuck 181.
I więc to brát Pan ubogiemu poddánemu/ ktory iego niesłusznym eksakcyom wydołáć nie może: áż on go od nich uwolnić niechce. KaczyńKaz 329.
Więc że też in An[n]o 1674 tákowąż Exákcyą Pogłownego drugi rázby zá weyśćiem Tureckich y Tátárskich Woysk Ziemiá Lwowská y powiát Zydáczewski stante pod ten czás impedimento bellico wybráć nie mogli/ według deklárácyey ná Seymie dáney. KonstSejm1677 24.
W całym Mazowszu jeno wołów 30 robotnych narachowano, od których po taleru na podatek wybierano, a gdzie wołów nie było, to gospodarze i gospodynie dawać musiały oprócz inszych wymyślnych egzakcyi, od rogów prostego bydła, od świni nawet i od najmniejszej rzeczy, a ledwie cztery ćwierci wojsku zapłacono, ostatek na upominki Tatarom, na artyleryje i na insze prywatne rzeczy obrócono. JemPam 275.
[...] tedyż się przecię namówić dali i tą egzakcyją do dwóch czy trzech lat kontentowali się. JemPam 475.
A te Woiewodztwa, które także nemine contradicente Poborcow obieraią przy dáwnych one zwyczaiach zostawuiemy. Nieopuszczaiąc iednak obrania Poborcow y Exakcyi tego podatku, sub arbitraria impositione summae, przez Trybunał Skarbowy determinande, et rigoribus infra scriptis, ktorych to Poborcow ta powinność będźie [...]. KonstLub 93.
Ná Generale w Nowym 16 ptis uchwalili troie Poselstwá, do Krola Szwedzkiego Károlá, do NeoElekta y X I.M. Prymása 1. Prosząc o uwolnienie od pogrozney Exáctiey, 2 Aby Contrybucyá wybieráno podług Tárryffy Poborowy. WiadCudz 1705 31 I 48v.
W liście, który IMć p. marszałek nasz będzie miał pisać do IMci p. kasztelana kamienieckiego n. m. p. upraszać będzie, żeby do IMci p. komisarza ziemi naszej napisać raczył za IMć pp. poborcami, którzy się z egzakcyej swoich wyrachują, żeby od wszelkich impetycyej żołnierskich wolni byli. LaudaHal25 1708 94.
[...] po uczynionej już exakcyej swojej i likwidowaniu się na sądach fiskalnych została ziemia winna 2.000 zł [...]. LaudaHal25 1710 135.
Kto zdolniejszy albo matacz roślejszy, ten góruje, rządzi, słabszych skubie i uciska; w miarach miary, w egzakcyjach pomiarkowania, w ekspensach rzetelności nie pytaj. MałpaCzłow 201.
A tak iuż wszystkie szkody, exakcye, y summy wybrane maią być we dwie niedziele po Seymikach Relacyinych, przed Urzędnikami Grodzkiemi, w każdym Woiewodztwie, y Powiecie spisane [...]. VolLeg VI 61.
Locationem stabilem wojska, póki do pokoju z Szwecyą nie przyjdzie rzeczpospolita, wszędy po Polsce naznaczono w samych tylko dobrach królewskich (duchowne od konsystencyi uwolniwszy) za assygnacyami marszałka Leduchowskiego, zaraz w Warszawie wydaném, sam tylko dach pozwoliwszy żołnierzom, zniósłszy ustawy gospodne, trzy dniówki, barankowe, kopytkowe i insze wymyślne exakcye, których przedtém zażywało wojsko; ponieważ punktualną płacę naznaczyła wojsku rzeczpospolita, przydawszy na jeden każdy koń złotych 20 na żołdzie a 20 na hibernie. Infanteryami (których przeszło 8 tysięcy było) osadzono fortecę Elbląg, Malborg, Toruń, Poznań od szwedzkich insultów, a w Rusi Kamieniec, Białącerkiew i różne insze miejsca. OtwFDziejeCzech 308.
Kantony. stanowiska żołnierzy z exakcyami. GośPos 354.
[...] Seymik ochroni w rożnych subiektách Poborcę, á Poborcá w Exakcyi ochroni tych, którzy go bronili; á woysku, y przez to sámey Rzeczypospolitey szkodá. RadzKwest 140.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]