Słownik XVII wieku

Warianty fonetyczne: EGZARCHA || EKSARCHA, *EGZARCH || *EKSARCH, *EGZARCHUS || *EKSARCHUS

Słowniki:
SXVI (egzarch, egzarcha), SWil (egzarch, egzarcha), SW (egzarch, egzarcha), SJP (egzarcha) notują
SStp, Kn, T III, L nie notują

Formy: lp M. egzarcha; D. egzarchy; C. egzarchowi; B. uż. żyw. egzarchę; N. egzarchą; egzarchem; ~ lm M. egzarchowie; D. egzarchów; egzarchusów; B. uż. osob. egzarchów; uż. nosob. egzarchy; N. egzarchami

Etymologia: <łac. exarchus, z gr. eksarchos>

Znaczenia:

1. »biskup albo zarządca prowincji kościelnej w kościołach wschodnich«: A ieżeli z sámem tey Prouinciey Metropolitánem Biskup albo Klerik spráwę iáką będzie miał, do Exarchy Doaecesiey[!] oney, álbo do stolice Konstantinopolskiey kroluiącego miástá niech idźie, á przed nią niech sie sądzi. SmotLam 42v. [...] Hyeremiasz hospodar Wołoski/ był zrzucony/ a ná mieysce iego Stephan Woiewodą był vczyniony/ y iuż on w Wołoszech mieszkał/ pożegnawszy się z Constánt: y zá tę zdrádę poimány/ y w Choćiniu osądzony/ y z tamtąd vćiekł do ostrogá/ y tám nábył tytułu Exárchi Pátryárszego; tákiegośćie Sędźiego w tey spráwie mieli. RutskiWina 51. Swiádek tego iest pewny/ list iego w oyczyznie nászey/ w Roku 1601. Ianuarij 24. die, własną ręką iego we Lwowie pisány/ y God. Pám. X. Demetriuszowi Solikowskiemu Arcybiskupowi Lwowskiemu do rąk podány. w ktorym dawszy wiedźieć/ że od dwu Pátryárchow/ Máttheuszá y Meletiuszá Alexándriyskiego/ Exárchą/ ábo Legate[m] zesłány był do tego prześwietne[g]o Krolestwá Polskiego/ w spráwách y potrzebách Cerkwie Ruskiey [...]. SmotApol 186. Cerkiew Brácka áby niwcżym nie byłá zniewolona/ á miánowićie w Wilnie. Exárchá álbo Legat od Pátryárchi/ lub tuteyszy lub támeszny/ áby tu vstáwicżnie był. SynopSpis D2. Wspomniyćie sobie/ Pánowie Nieunići/ one Apostáty z Czárogrodu/ y z Alexándryey/ ktorzy się Pátryárchámi y Exárchámi czynili v was do was; ktorzy wam tego motłochu náświęćili; á práwá żadnego do poświęcenia nie mieli [...]. BirkRus 4-5. Ktorych [schizmatyckich kanonów] Stolicá Apostolska Rzymska wszytkich przyznáć/ tylko niektore przebráwszy niechciała. Oco y Papieżowie od Cesárzow y Exárchusow w ich ná zdrowie swoie nástępowánie zpodszczuwániá tych Patryárchow miewáli Ktore Schizmata potym ná siodmym Soborze Niceńskim 2. zá Tárasiusa Patryárchy Cárogrodzkiego in Anno 787. są vkoioue[!]. SkupRusin A4. [...] Ten List zpodpisem własnych Rąk nászych/ y Pieczęći doniegoż przyłożywszy/ Dálismy do rąk/ Brátu Nászemu Stárszemu/ I. M. Oycu/ Cyryllowi Terleckiemu/ Exárchowi y Episkopowi Luckiemu/ y Ostrogskiemu. ŻochKol 32. [...] posyłamy do Swiątobliwośći Wászey/ Przenaswiętszy Oycze/ Bráćią Nászą miłą/ Wielebnych w Bogu/ Hypátego Poćieiá Protothroniego y Episkopá Włodźimierskiego y Brzeskiego/ á Cyrylla Terleckiego Exárchę y Episkopá Luckiego/ y Ostrogskiego. Ktorey to Bráći Nászey/ Zlecili y poruczylismy/ Swiątobliwośći Wászey Czołem Vderzyć [...]. ŻochKol 39. Urzędy ziemie wołoskiej. Duchowieństwo. 1. Arcybiskup i metropolit soczawski i wszystkiej ziemie. Tytuł jego taki: Miłością Bożą archybiskup i metropolit soczawski i wszytkiej Ziemi Mołdawskiej, egzarcha S. S. Konstantynopolskiego tronu, wszytlich monastyrami [!] w górach. CosHistCzam 296. Tytuł záś ich táki PATRYARCHA WIELKIEGO MIASTA BOSKIEGO ANTYOCHII Y CAŁEGO WSCHODU. Duchowieństwo tego Pátryárchy iest złożone z niektorych Duchownych nie wielu, y niektorych Mnichow mieszkáiących w Dámásku, ktorzy mu zá Urzędnikow służą, y posyłá ich pod imieniem Exárchow dla wybieránia powinnosci od swoich Metropolitow, Włádykow y Papáłow. ŁubŚwiat 571. Episkop Łucki iest oraz Exarcha całey Rusi. BystrzInfGeogr K3.

2. »namiestnik cesarski w prowincji Cesarstwa Bizantyjskiego«: Nazacnieysze iest miásto ze wszystkych Ráuenná/ kędy mieszkiwáli niektorzy Cesárze/ á potym Exárchowie Cesárzow Konstantynopolskich. A iż to imię Exárchatu iest sławne w historyách/ powiem tu o iego początku/ powodzeniu/ y skończeniu. Począł się Exárchatus potym/ gdy Nársetes/ Hetman Iustinianow/ á potym y Iustiná Cesárzá wygnał z Itáliey Gotthy: y pierwszym Exárchem (co się rozumie nawyższy vrząd) był Longinus. ktory vczyniwszy sobie residenicią w Rauennie/ gdźie ią też mieli Krolowie Gotscy/ zniosł precz zwyczáyny sposob vrzędnikow Prouinciálskich/ á we wszystkich miástách przednych postánowił iednego wodzá/ ábo Kśiążę: y toż też vczynił w Rzymie/ znioższy Senat y Consules. BotŁęczRel I 69. W ROMANDIOLI Prowincyi iest Głowne Miasto RAWENNA, bardzo starożytne, z tąd przysłowie iest Ravenna antiqua, ná mieyscu błotnistym, ieszcze (iako nie ktorzy twierdzą) od Tubala Lamechowego Syná założone; gdźie po upadku Cesarstwá Rzymskiego, Greccy Cesarze swoich trzymali EXARCHOW, to iest Námiestnikow. ChmielAteny II 172. W ROMANII, álbo ROMANDIOLI Włoskim Kraiu w Mieście Rawennie 7. Krolow Ostrogotskich panowało, aż Iustinianus Cesarz Grecki ich wygnawszy, tam Exarchatum toiest Vicariatum Cesarstwa uczynił, na ktorey Funkcyi było 15. Exarchow, aż do Roku 752. ktorego Astolphus Krol Longobardow occupavit Rawennę. ChmielAteny IV 209.

3. »jednostka administracyjna Cesarstwa Bizantyjskiego«: Dopiero odmięni Twarz się ta Monárchiey w Wielkim Konstántynie, Gdy w Niebieskim Jordánie, pierwszy się ochynie, Y w znák zá to wdźięcznośći Rzymu Sylwestrowi Y częśći Italiey ku Apeninowi Dobrowolnie ustąpi, A sam ná Zachodźie Stworzywszy tu Exárchy, w Trackim Carogrodźie Nową wzbudźił Stolicę [...]. TwarSWład 148.