Słownik XVII wieku

Znaczenia:

»wyjąć/wyjmować wnętrzności ze zwłok, (wy)patroszyć, otworzyć/otwierać zwłoki«: Konzyk, sługa jmp. referendarza, od Francuzów lokajów szpadą pchnięty zmarł; egzenterowano go, serce było naruszone, nie mógł dłużej nad 20 dni żyć według mowy p. Peciego, co się wykonało. SarPam 59. Jmp. Korniaktównę egzynterowano. Królowej jm. i jmp. markieza cerulicy intus znaleźli płuca zepsowane, serce zupełne wielkie, żółć zwyczajną, naturalną, bardzo małą, żyłkę złotą nadwerężoną. Otwierano i głowę, ale nic w niej złego nie znaleźli. SarPam 124. Czemu się ludźie po śmierći exenteruią? IAkąby Chrześćiánom, było to potrzebą? Kiedy osobno ciáłá, od wnętrznośći grzebą, Czemu ćiáło w Krákowie, ma swe deposyty? Długo myślę: á serce w Wárszawie z Ielity? PotPocz 128. Miły Boże! iak to y BOGU samemu trudno było gwałtem wźiąć co człowiekowi, choćiasz toż samo szło ná iego pożytek; trzebá było konceptu y inwencyi szukáć, áżeby było nieżywo exenterowáć Adámá. Bierze prawdá BOG kość z iego boku, ále kryiomo y potáiemnie, niechce mu nic przykro nájáwie czynić, wprzod usypia, wprzod ukołysze, á potym dopiero z źiobrá obiera [...]. RobWAPróba L2v. Słysząc niesłychane nigdy spiewanie y gránie domowi, wpádną do izdebki, gdzie owa Panna byłá, y iuż ią bez Dusze zástáli: exenterowano, serce otwarte ználeziono, á w nim tákie słowa złotemi literámi nápisane: Kocham Cię, więcey niżeli sama siebie: boś Ty mnie Stworzył, odkupił, udárował. SobieszOkrąg G2v. Nie wiem czy kości onej, nie tylko mięso, do pogrzebu w oktobrze złożonym doczekają, z racji materii cuchnącej, w której prawie pływa, samaż temu będąc okazją, kiedy umierając zakazała się eksenterować, które było do jej defektów i otyłości srodze potrzebne. RadziwHDiar 33. Egzenterować-em zmarłego muzyka kazał, chcąc wiedzić przyczynę jego tak nagłego zejścia, w którym prawie nic zdrowego mój i tutejsi medycy nie znalazszy, apopleksją być osądzili tego nieszczęścia okazję. RadziwHDiar 112. Maryanna musiała śię dowiedzieć, co popełnił. Z okolicznośćiami swoy ieszcze raz opowiedział zaboy. J odwoływał śię na Obozowego Cyrulika, i na Obozowego Lekarza, ktorzy Karlsona, podług iego rozkazu, po śmierći exenterowali, i truciznę znalezli, tego będąc zdania, że śię sam otruł. GelPrzyp 66. Anatomiści, iako to: JJ. PP. Morgagni, Van Swieten, Liuteaud, i inni, którzy tylko exenterowali trupow, zawsze prawie znaydowali u piiakow diameter bronchiaw cywek, i pęcherzykow pluc skurczony; u tych zaś, którzy gorzałkę, i tęgie likwory zbyt piiali, postrzegali to skurczenie większe, niż trzecią częścią. KurFSzymańSPrzep 151.

◼ Przenośnie: ◼ Ale exenturuymy tę cną wiarę, y spytaymy się, co to iest w istocie swoiey wiara? zaiste nie co innego, tylko akt rozumu poddaiącego się iakiey prawdzie niewidzialney albo zmysłom niepodległey. JaroszBł 97.

EGZENTEROWANY
im. przym. bier.

Warianty fonetyczne: EGZENTEROWANY, *EKSENTEROWANY

Formy: odmiana złożona lp M. m egzenterowany; n egzenterowane; Ms. m egzenterowanym; ż egzenterowanej; lm M. mos egzenterowani

Znaczenia:

»o zwłokach: pozbawione wnętrzności«: Zewszystkich tedy zginionych niewiem iezeli by się ktory znalazł ktory by niemiał bydz exenterowany ato ztey okazyiey zbieraiąc chłopi zdobycz na poboiowisku nadeszli iednego trupa tłustego z brzuchem okrutnie szablą rozciętym [...] obaczył ieden czerwony złoty daley szukaiąc znalasł więcey dopieroz inszych proć. PasPam 51v-52. Z kąd Bártłomiey Pisanus w kśiążce swoiey Conformitas nazwáney słowá S. Oycá według liter tłumácząc, naypierwszy ze wszytkich nápisał, że S. Fránćiszek po śmierći był exenterowány, áby Serce Iego, cum intestinis w Celce w ktorey umárł blisko kośćiołká pogrzebione było. ElbingRel D3. Ciało najjaśniejszego króla jmci egzenterowane i balsamowane [...] przeniesione było do Zamku warszawskiego. MatDiar I, 45. Máthiolus sławny Medyk, w Niedzwiedzicy exenterowaney widział sam Niedzwiedzięta, wszystkie członki y formę maiące. ChmielAteny1755 I 133. Ile tedy ma lat, tyle Nerek w sobie, iak grono winne zrosłych. Na Rusi ieden z ciekawych w Niedźwiedziu naliczył Nerek takich 140. Drugi w innym narachował Nerek 160. Trzeci tandem 170 z kąd się daie widzieć, że pro ratione Nerek, co rok się rodzących, nie ieden wiek ci żyli Niedzwiedzie od Ciekawych exenterowani. ChmielAteny1755 I 579. LAGANA albo Laghane, w Krainie Indyiskiey, Zubuł rzeczony, iest Ptak w nieprzyiaźni, z wielorybem żyiący, ktory tylko co paszczę otworzy swoię, ten Ptak aż do wnętrzności iego wdziera się, serce y wnętrzności iego pożera, y śmierć przynosi, iako docieczono w exenterowanym wielekroć Wielorybie [...]. ChmielAteny1755 I 612. Aristomenes Mesonius, wielki Woiownik Lacedomończykow, po śmierci exenterowany, serce miał obrosłe, kosmate, in signum Lwiey siły y odwági. ChmielAteny1755 I 986.

[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]