Słownik XVII wieku

Słowniki:
T, L (XVIII), SWil, SW, SJP notują
SStp, SXVI, Kn nie notują

Formy: lp M. m fantastyczny; ż fantastyczna; n fantastyczne; D. m fantastycznego; ż fantastycznej; B. ż fantastyczną; n fantastyczne; N. m fantastycznym; lm M. nmos fantastyczne; D. fantastycznych; C. fantastycznym; B. nmos fantastyczne; N. fantastycznemi

Znaczenia:

1. »będący wytworem wyobraźni, nierealny, urojony, wymarzony, zmyślony; czarodziejski, czarnoksięski«: [...] Ciáło moie iest pokarmem/ á pokármem nie málowánym/ nie fántástycznym/ nie zmyślonym: ale prawdźiwym [...]. KaczyńKaz 259. Czemu w niektorych rozsądek nie doskonáły? Bo fántástyczne obrázy lubo nie są ták złe áby ich duszá rozumna użyć nie mogłá, są iednák tákie że ich dobrze nie użyie. TylkRoz 125. Máią niektorzy iákieś przyrodzone záchwycęnia, á te się w ten sposob dźieią. zmysły y fántázyie nieiákoś zásypiáią á tyło[!] rozum y wola czuie y krom obrázow fántástycznych spráwy swoie czynią. co się też trafia tym ktorzy się w kontemplácyi głębokiey zánurzáią. TylkRoz 125. Czemu máiący iáką namiętnośc, gniew, miłość, etc. źle o rzeczách diskuruią? Bo namiętnośći wielkie swemi dymámi turbuią obrázy fántástyczne, zá ktoremi idąc rozum zle o rzeczách sądzi [...]. TylkRoz 131. To źiele [pokrzywa] trzymáiący w ręku z złocieniem beśpieczny iest od wszelkiego stráchu y od wszelkiego widoku fántástycznego [...]. AlbSekr 221. Ieżeli ten [Chalcedonius] będźie przedźiuráwiony, á z mocą kámieniá názwánego Seneribus ná szyi będźie záwieszony, pomaga przećiwko wszytkim fántástycznym przenágábániom [...]. AlbSekr 253. Ieżeli chcesz odpędźić fántástyczne widowiská, y głupstwo, weś kámień názwány Chrysolit, á iest iedneyże mocy z áretykiem, iáko mowi Aáron y Evax w Kśięgách O przyrodzeniu źioł, y kámieni. AlbSekr 256. [...] tego záś skutku przyczyná iest, że mozg ten gorący iest, ták dálece, że czyni moc fántástyczną zátykáiąc meáty przez dym. AlbSekr 267. [...] skorom czytał Kśięgi Nekromántyczne, y záklinánia duchow; y Kśięgi fántástyczne, y czárnokśięskie, znalazłem, że áffekcyia dusze ludźkiey iest początkiem y przyczyną nawiętszą wszytkich tych rzeczy [...]. AlbSekr 289. Strách, strách niezmierny, Zewsząd mizerny Punkt ćię otoczy, Gdy bez otuchy, Niemy y głuchy Zawrzesz swe oczy; Fántástycznemi Myślámi swemi Rzucáć się będźiesz, W okropney trwodze, Znużony srodze Zmysłow pozbędźiesz. JunRef 86-87. Zászczycone w dáwney Chálcedonii Concilium IV. Chálcedońskim R. 451. złożonym zá Leoná Papieżá przeciwko Eutychesowi Bluźniercy przyznáiącemu tylko iednę náturę Boską w Chrystusie Pánu, nie przyimuiąc drugiey nátury, tylko Ciáło fantástyczne, Kánony tego Concilium wolno czytáć w Dzieiách Koscielnych, było ná nim Biskupow 632. ŁubŚwiat 560. [...] to wiadomo káżdemu, że daemonium hoc nocturnum, et potestas tenebrarum harum, iák sen, rożne reprezentuie ákcye, apparencye etc. ták y czártostwo fantastyczne, in campis imaginarijs, sprawuie tráktámentá, krotofile etc, y z rożnych, choć pobożnych ex permissione Divina Osob, czyni sceny. GamalPrzes C4-C4v. GDyby mieśięczne upłáwy Niewiástom w młodym wieku będącym nie według czasu náleżytego przychodźiły, lub przeciwnie zátrzymáne były, z kąd pochodzą wielkie defekta fantástyczne, iáko to torsye, obrzydzenia, strácenie áppetytu [...]. RichMadajSpec 37. Wiedz że też y Ia mám swoie amory Zbyt delikatne, zrzędne, fantastyczne, Skoro noc ciemność zapakuie w wory, Wstawám, y chłodzę to stworzenie śliczne, Iakże uchybię nád powinność czásu, Kilka dni zbyć się nie mogę grymásu. DrużZbiór 236. [...] Miewaią czarownice swoie też bankiety, ale obłudne, zmyślone, na pozor fantastyczne, ktore czart iako swoim kooperatorkom, y dworkom sprawuie [...]. ChmielAteny III 240. [...] każde Julianny wzruszenie wskroś moie przerażało; to zaś maiąc iuż prawdziwe obiektum, niezatrudniało się fantastycznemi awanturami. KrasicPrzypadki 35. Nauczyłem się tam, iak należy przestawać spokoynie na tym, co los zdarza, nie szukaiąc fantastycznych plant i proiektow przyszłego szczęścia; iak niestateczność umysłu iest źrodłem wewnętrznego niepokoiu, i istotnych nieszczęśliwości. KrasicPrzypadki 212. Ksiązka iego na trzydzieści iest podzielona rozdziałów; a w każdym rozdziale okazuie zacność niewiast, dowodami teologicznemi, fizycznemi, historycznemi, fantastycznemi, i moralnemi. ThomZdanie 89.

2. »postępujący, zachowujący się dziwnie, nietypowo, osobliwie, dziwaczny«: Ten Orzechowski fantastÿczna głowa iakas, iakby szalionÿ na połÿ [...]. TrepNekLib 262v. [...] utracaiąc mą zwyczayną wesołość, stałem się lękliwym, fantastycznym, i dla siebie i dla innych ciężarem. HufBaudSztuka 19.

3. »kapryśny, grymaśny«: Strzeż tedy naprzod áby nie miał wad wnętrznych zákrytych/ to iest áby nie był Lunaticus [...] áni kordyáczny/ nie lękliwy/ gdyż y to defekt wielki/ nie meláncholiczny/ nie fántástyczny/ nie vporny. DorHip I Cij. [...] A czyżemci opisał, dziwackie rozliczne Kapryssy więc maiące Damy Fantastyczne? Te rano brunetkami w wieczor blondinkami, We dnie zaś Dewotkami, w nocy Coquetkami Stawaią się stateczne w niestatku. ZałJAPróba 76.

4. »nadzwyczajny, niezwykły, wyjątkowy; wspaniały«: W karuzelach i ubieganiu się do pierścienia, są szczegulne bez niebespieczeństwa wdzięki; acz nie maią fantastyczney i romansowey wspaniałości owego w dawnych turnieiach rycerstwa, które wprawdzie bardziey w oczy biły... SaintZabłUcinek 314.

Znaczenia niepewne:

1, 2 lub 3: Fantastyczny. fantastisch. fantasque, fantastique, imaginaire. T III 331.