Słownik XVII wieku

Warianty fonetyczne: FRANCUSZCZYZNA, FRANCUZCZYZNA

Słowniki:
SWil (francuzczyzna), SW (francuszczyzna), SJP (francuszczyzna) notują
SStp, SXVI, Kn, T, L nie notują

Najwcześniejsze poświadczenie: 1646-1648

Formy: lp M. francuszczyzna // francuzczyzna; D. francuszczyzny // francuzczyzny; C. francuzczyźnie; B. francuszczyznę // francuzczyznę; N. francuszczyzną // francuzczyzną; Ms. francuszczyźnie // francuzczyźnie

Znaczenia:

1. »wszystko, co pochodzi z Francji«: Nástąpił potym Ludwik XIV. od wspaniałości rozumu, od wálecznych akcyi y tryumfow, od záwoiowánych wielu kráiow, od wygnanych Heretykow, od daney kultury Fráncuzczyźnie, Artibus, et scientiis promotis, uznány, y názwany od świata Magnus [...]. ChmielAteny II 62.

2. »język francuski«: Nawet w Rzeszy Niemieckiey u Elektorów u Xiążąt Niemieckich i Civitatibus Anseticis iest tak powszechny, że się go uczą w Niemczech, tak co żywo, iako tu u nas po łacinie w Polszcze i rzadki szlachcic tam coby po francusku nie mówił, nawet i swóy ięzyk popsowali iuż francuszczyznę mieszaiąc weń. GawarDzien 12. A owo zgoła dwie godziny na każdy dzień niech się z wami bawi po obiedzie około tej francuszczyzny [nauczyciel]. GawarDzien 13. GALLICISME [...] FRANCUZCZYZNA expressya iáká francuskiego ięzyka własna: náprzykład [...] Tylko go gęba w Francuzczyźnie znaczy Człowieka bardzo obżartego, w polszczyźnie záś cale co inszego znazcy to iest tego ktory tylko gębą dokazuié. DanKolaDyk II, 75. CHOCAILLON [...] (Terme populaire et bas en François.) Słowo między pospolstwem y podłey Francuzczyzny. DanKolaDyk I, 305. HENRYK WALEZYUSZ Xiązę Andegaweński y Borboniorŭ, záproszony przez 13. Posłow Polskich in assistentia wybornych y grzecznych Polákow 300, wszystkich piękną mowiących Łaciną, Fráncuzczyzną, Włoszczyzną, Niemczyzną, co w nie máłey u Fráncuzow było admirácyi. ChmielAteny II 354. Ieszcze y to respektem Polskich słow godzi się przydać, co mądrzy, nie ia idyota swego czasu mogą poprawić, iako Ludovicus Magnus dawniey w Francuskim poprawił ięzyku, że wszystkie Scyencye Francuszczyzną mogą się wyrazić [...]. ChmielAteny IV 380. [...] niektore słowa Polacy od Niemcow, niektóre Niemcy od Polakow wzieli. Ta albowiem wszystkim ięzykom pogranicznym rzecz iest pospolita. Tak wtym mieyscu gdzie Francuzi z Włochami graniczą, iężyk Włoski oddaie się Francuszczyzną, a Francuski Włoszczyzną. BohFLesRozmowa 31. Franzuż mówiący po Francusku nie zażywa tych perełek, y brylancikow, to iest, nie miesza do swey Francuszczyzny słow Niemieckich , Polskich, Włoskich etc. Niemiec po Niemiecku mówiący nie wścibia słow Francuskich, Włoskich etc. BohFLesRozmowa 32. Niech tym samym ięzykiem, rzecz naydoskonalszą Francuz który mniey wymówny wyłoży, upewniam, że nie będzie mieć tego wdzięku w iego uściech Francuszczyzna, którą znayduie w uściech uczonego, y w wymowie oyczystey biegłego Francuza. BohFLesRozmowa 41. Oto kładą nam w ręce łacinę oschłą y Francuszczyznę starą y prawie Gotską: ktora drze uszy pieszczone, y tenże to wzgląd powinien był bydź na nas białegłowy? ktore teraz mamy naypierwsze prawo sądzić o wszystkim. AbrasWszyscy 27. Co to, to prawda, co to, to prawda: mnie się tak zdaie, że Imć Pan Fircyk iest to W. Pan Dobrodziey na złą Francuszczyznę przetłomaczony. CzartAKPanna 109. Ile do Książek, ktore czytaią ci polerowni Mędrkowie światowi, przyznaię to y ia, że teraz tak się ludzie ięli Francuszczyzny, a to w oboiey płci, iakoby w oyczystym ięzyku, tudzież y Łacińskim, nieznaydowało się nic do nauki y mądrości, y iakoby przed tak gęstym używaniem Francuskiego ięzyka nie było ludzi uczonych y wysoce mądrych? co iest fałsz oczywisty. JaroszBł 93. Wszyscy go maią za ięzyk uczony, wszyscy się iego chwytaią: wszyscy każdego człowieka, który tylko po Francuzku umie, za uczonego być sądzą: wszyscy niemal zarzucaią Greczyznę i Łacinę, a na samey Francuszczyźnie przestaią. DomosMęd 12. Wytłómaczył on [M. Joannes Lucas] dobrze potrzebę i pożytek Łaciny, i różność iey od Francuszczyzny. DomosMęd 26. Chronić się w mówieniu mieszaniá wyrazów obcego ięzyka, a tém bárdziéy kłaśdź warsztwámi Francuzczyznę, albo Włoszczyznę, albo Niemczyznę do rodowego ięzyka; ponieważ takowá mowa psuie rodowy ięzyk, pstrzy go, i skłania się do owych wieków psuiących wymowę Bartowskich, Kwiatkiewiczów. ProkopSposób 91.