Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »owoc jabłoni«: Między drzewem rodzajnym tak się rozkrzewiło, Że już i gruszkę kłóło, jabłku przykre było. VerdBłażSet 97. Swierk/ modrzew/ więc iábłonie iábłki nároszczone/ Gibkie pálmy zwyćiężcom nágrodą/ y z niemi Z ostrą niechą/ y z włosy sosná ośćistemi. OvŻebrMet 246<236>. O Iábłkách rożnych. CO się o Gruszkách nápisáło/ to możemy o Iábłkách rozumieć/ y zdrowsza rzecż záżywáć ich wárzonych/ ániżeli surowych: kwáśne źimnieyszego są przyrodzenia nád słodkie; przykre y ostrego smáku/ są grubey substáncyey/ y konstypuią/ dla tegoż w biegunkách dobrze ich záżywáć wárzonych. HercBan 54. Weś kostek ktore idą przez grzbiet Kiełbiká, od kłowy áż do ogoná, ochędosz pięknie od mięsa, ususz, zetrzyi ná proszek miáłki, przyday rowne częśći Pereł, y Korali praepárowánych, biorąc ná koniec nożá, daway Dźiećiom w iábłku pieczonym; álbo w pokármie. CompMed 111. Przytym [kraj] obfituie w wszelákie owoce iabłka, gruszki, brzoskwinie, rozynki, pomaráńcze orzechy, kásztány, gránaty, cytryny, iednym słowem wszystko ma co cáły Swiat, Oproz záś tych ma osobliwsze 3. owoce ktorych Europa nie ma. ŁubŚwiat 600. Dobre iábłko zrodziłá szczepiona Jábłonka, Z Leśney zaś cierpke, kwaśna, chropowata płonka. DrużZbiór 106. Wszkaże cały rodzay ludzki, od początku exystencyi swoiey patrzał na upadaiące Jabłka, a przecie nikt, oprócz Newtona o Attrakcyi niepomyslał i przez nię układu świata nie wytłumaczył. ŚniadJędMowa 20.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ złote jabłko (sz. zm.): Bo Mars zawsze był dzielniejszy do każdej sprawy, Jowisz z drugimi bogi miał insze zabawy. A wżdy Jowisz co zbroił, stał się jabłkiem złotym, Spuścił się do Danae, jako jest wieść o tym. WychWieś 19. Od slepey iednák społecznicy rosprzężona/ złotym iabłkiem od Hypomenesa wprędkim biegu vwiedźiona/ nieostrożnie iákoś kresu chybiłá. WojszOr 141. Bogactwa Juno trzyma na onym popisie, Sławę Pallas, a złote jabłko przy Parysie: Rozmyśla, której go dać; przyszła Wenus nago: Upośledziwszy owe z wielką wzgardą, ma go. PotFrasz2Kuk II 247. P. Kto to był Parys, y iaki iego był sąd? O. Był Synem Pryama Krola Trojańskiego. Na weselu Tety y Pelei gdy się znaydowała Juno, Wenus, y Minerwa, Bogini niezgody, rzuciła w pośrzod nich iabłko złote, z tym napisem: Dla naypięknieyszey. FormZeb 145. Hypomenes, Atálanty nie zwiodłby iabłkiem złotym, Bu wiedźiáłá, że y iábłko, yonę miał mieć potym. NikAtal A2.

◆ Związki frazeologiczne: ◆ jabłko Adama »wypukłość na przedniej stronie szyi«: [...] powierzchownie pokáziue się máluczki págorek álbo goreczká alias ugryzek [...] á to zowie się pospolicie iábłko Adamá. KirchFac 44. ◆ jabłko Cydypy »jabłko Kadyppy, symbol wymuszonej miłości zdobytej podstępem«: Zda mi się, że się miłość okrywa jabłkami i między różanymi miecz chowa cierniami. Nie chcę jabłek Cydypy i Wenery roży, te frukty wolę, w których zdrada się nie mnoży: jakie święta Dorota od anioła miała róże, którym się mroźna zima dziwowała; jakie ręką anielską lilije urwane z elizejskich ogrodów Lidwinie są dane. Zawsze bym i ja takim fruktom była rada, w których jabłkach i różach nie postawa zdrada. HugLacPrag 130. ◆ jabłko niezgody: Kres życia iestże ustanowiony, czy nie? To zapytanie było częstokroć iabłkiem niezgody między filozofami i teologami, nieraz biedną zaambarasowało sztukę lekarską. HufBaudSztuka 57. ◆ jabłko Fortuny: [...] Prostak swych krokow kierować nie zradzi, Jdzie iak ślepa Fortuna prowádzi; Skąpiec Ubostwá w dostatkach nie zbywá, Pała chciwośćią, lub w szczęściu opływá, Przy żłotym iabłku Fortuny iest głodnym, Ubior go znáczy szczęścia bydź niegodnym; [...]. KępMyśli 68. ◆ złote jabłko: Ani ty złote iábłko Węgierska korono/ Nie byłábyś szárpána niby ćię palono. ZbylPat B2. Haerezia iest złość nád inne złośći: [...] choć Haerezya z máłych/ y iákoby nieznácznych postępkow wynika/ iednák cáłe krolestwá odmienia/ buntuie/ miesza przez niezgody y przez woyny domowe/ krwią sąśiedzką oblewa/ á od Bogá odwiodszy/ gdzie złotym iábłkiem przedtym názwáne Krolestwo Węgierskie? WisCzar 66. Wiele tákże znáyduie się rzek wyborne złoto przynosżących: Dlaczego przedtym Węgierską źiemię złotym iábłkiem názywano; Zdawna záś pod S. Stefánem Krolem, Krolestwem Máryi miánowáno, dla osobliwego nabożeństwá ku Nay. P. Máryi. DrewsWybór K2. Z Polski iednak Dekretem publicznym za panowania Krola IANA KAZIMIERZA Annô Domini 1662 in Perpetuum wypędzeni z ignonimią w Węgrzech osiedli, temu złotemu iabłku, y ziemi miodem y mlekiem płynącey, przed BOGIEM wiele szkodząca. ChmielAteny1755 I 1113.

● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: ● od przysł.: Nie daleko pada jabłko od jabłoni Nie daremna ona przypowieść: Synaczek takuczki, jako i pan ociec, nie daleko jabłko od jabłoni padając. DorHipTur 32. Nie dáleko drzewá iábłko páda. RysProv X, 1. ● I kwáśne iábłko robak gryzié. KnAd 283. ● Non omnibus omnia apia, nie wszytkim gruszki/ drugim jabłká. RysProv G1. ● Dwá rázy Zoná mężá biłá/ raz że ogorki łupił/ a drugi raz/ że iábłek nie łupił. RysProv III, 5.

2. »owoc o kulistym kształcie podobny do owocu jabłoni«: Lekárstwom śilnym y gwałtownie purguiącym/ iáko zamorskiemu iábłku Ciemierzycy/ Sosnce/ ábo Románowemu źielu/ Kurzemu źielu: y innym tym podobnym gdźieby było przydáne/ zwłasczá pod ten czás zbieráne/ gdy znák Niedźwiadká Niebieskiego wchodźi/ nietylko iad/ y zbytnią moc purgowánia im odeymuie: ále iescze więtszey/ bez wszelákiey zdrowia obrázy y molestyey/ im dodáie. SyrZiel 79. Tu ieszcze przy daię o pomagranatach, alias o iabłkach ziarnistych. ChmielAteny III 383. Cytr alias Rayskie iabłko, drzewo zamorskie; ktore powietrze lubi ciepłe, mieysca wilgotne, osobliwie nad morzem. ChmielAteny III 388. Wszystkie prawie Szałwij gatunki tak dziko u nas rosnące, jak zagraniczne, równie w Medycynie są zażywane. Gatunek S. pomifera zwany miewa na liściach swych i gałęziach narośle Jabłkom podobne, które się do jedzenia zażywaią. JundziłłBot 19.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ jabłko granatowe (sz. zm.): Nośił tedy rozynki/ iábłká Gránatowe/ chleb rżány/ iáycá/ y tym podobne rzeczy chorym potrzebne. ZwierPrzykład 96. Ięczmień w mięśney polewce wárzony/ á sokiem kwáśnych iábłek gránatowych zálany/ iest osobliwą lekárską potráwą. SyrZiel 966. Uczynisz też ná podołku jego jábłká gránátowe z Hyácyntu/ y z szárłatu/ y z kármázynu dwá kroć fárbowánego: ná podołku jego w około/ á dzwonki złote miedzy nimi w około. Dzwonek złoty/ á jábłko gránátowe/ y záś dzwonek złoty/ y jábłko gránátowe/ u podołká płaszczá w około. BG Wj 28, 33-35. 25. Poczynili też dzwonki ze złotá szczerego/ y pozáwieszáli one dzwonki miedzy one jábłká gránatowe/ u podołká płaszczá w około/ w pośrod jábłek gránatowych. 26. Dzwonek á jábłko gránatowe/ y záś dzwonek y jábłko gránatowe/ u podołká Płaszczá w około/ ku posługowániu: jáko rozkazał PAN Mojzeszowi. BG Wj 39, 25-26. Gránatowe iábłko/ Punicum [...] Malum Punicum [...] Malum granatum [...] Granatum [...] Apyrenon [...] Leucococcon [...] Erythrococcon [...]. Kn 207. Gránatowych iábłék kwiát/ Balaustium [...] Cytinus [...] ampullagium, & ambulacium, & Caducum mali punici appellat. Kn 207. Gránatowych iábłék skórká/ Malicorum [...] Przegródká/ błonká tychżé. Ciccus, ciccum [...] Membrana, discrimen cellularum mali granati Punici [...] Hitta, hicta [...]. Kn 207. GDy Ceres nie mogłá Proserpiny z piekłá wyprosić, dla tego, że tám ziádłá siedm ziarn, z iábłká gránátowego vrwánego z drzewá; co ná nie powiedział Askáláphus świádek, ktory to widział: Proserpiná záfrásowána, świádká onego w puhaczá obrociłá. OvOtwWPrzem 206. GRENADE [...] Malum granatum [...] GRANATOWE iabłko [...]. DanKolaDyk II, 100. Granatowy [...] granatowe iabłko. Granat-Apfel. grenade; fruit de grenadier [...] granatowych iabłek kwiat. Granaten-Baum-Blüthe. la fleur de grenade, ou de balaustier. T III 415-416. ▲ granatowe iabłko leśne: Granatowy [...] 2) granatowe iabłko leśne. wilder Granat-Apfel. un balauste [...]. T III 415. ▲ jabłko granatskie: Chce mowić błogosłáwiona spráwiedliwa duszá: gdy ty mnie náuczáć będziesz świętey náuki twoiey/ w domu mátki moiey Kościołá Kátholickiego/ ia ostre wino vtrapienia/ nie ono Bábilońskie roskoszne: ia moszcz z iábłek gránátskich czerwonych; to iest/ krew twoię świętą pić będę: niechcę tu żadnych roskoszy ná ziemi/ ná lepsze się chowáiąc do niebá. BirkNiedz 101. Stánął między cichym Moyzeszem/ á gniewliwym Heliaszem/ áby náuczył krolow y pánow tego świátá/ iákie máią mieć przy sobie senatory/ y iákich máią być obyczáiow; nie słodkich názbyt/ nie kwásnych też zgołá: ále iako mowił Henricus 4. Imper. Coby to byli iáko iábłká gránátskie/ nie słodkie/ nie kwáśne/ ále iákoby winniczki cierpkie: subacre quid; bo to heroglyphicum iego było: Malum granatum cum inscriptione subacre. BirkNiedz 225-226. ▲ graniste jabłko: Dzieciom máłym dáiąc go [nasienia koriandru] po ćwierci łotá/ mniey ábo więcey według lat y wieku/ z sokiem gránistego iábłká/ morzy w nich glisty y wywodzi. SyrZiel 452. Sercá drżeniu z melánkoliey: wziąć wodki Fiołkowey/ Borakowey/ z Wołowego ięzyká ziela po sześci łyżkách/ wodki z polney Ruty trzy łyżki/ syropu z Gránistych iabłek/ ábo z Cytryn kwaskowátego ośm łyżek/ zmieszáć/ á pić. SyrZiel 1450. ▲ jabłko leśne »owoce dziko rosnącej rośliny z regionu śródziemnomorskiego, być może chruściny jagodnej, Arbutus unedo«: Iábłko léśne/ Arbutum, [...] Arbuta Poeniceo fieri matura colore. Lamb. et Gifan. interpretantur, poma rubra siluarum eadem quae vnedones a Plinio vocantur. vide Niésplik 2. Kn 227. Tákże kąpiel z Zioł ná to bywa dobra, źioła są te: Bábká, Cypris, Dźiewanná, Krwáwnik, Tobołki, Przesłká, szyszki Olszowe, skorá Dębowa młoda, Gruszki, lubo Jábłká leśne. PromMed 121. Weś soku z iábłek leśnych, zmięszay go z oliwą, smáruy ćiepło mieyscá te w ktorych Kurcz nápąda. CompMed 130. Trudno będzie w ubiianiu doczekać się wody, iednak należy wstrzymać się od solenia, i ubiiać poty, poki woda nie wystąpi. Przesyp dostatkiem kminku, iagodami kwaśnemi na błotach między mchem rosnącemi (Vaccinia Palustris) berberyssem, iabłkami leśnemi, albo cytryną w talerzyki pokraianemi, a ieżeli chcesz i iałowcem. EisenNauka 39. Włoż w beczkę gruszkę, albo iabłko lesne, które ieżeli po wierzchu pływa, znać że wino iest bez wody; ieżeli zaś inaczey iest z wodą. AlletzAlb 224. ▲ jabłko afryckie »jakiś gatunek drzewa z regionu śródziemnomorskiego, nie trufla«: Jabłká Afryckie/ Tuberes [...]. Kn 227.

◆ Związki frazeologiczne: ◆ rajskie jabłko (sz. zm.) »owoc z drzewa poznania dobra i zła«: Iuż teraz áni tych iábłek Ráyskich/ bo ich ták zwano w Ieruzálem/ áni opisánych Mauz w Káirze znadźiesz Sądy Páńskie ludzką niewdźięczność karzą. BreyWargPereg 45. Niech y sámo Pismo S. Ráyskiemu przyznáie Iábłku: że było, y co widźieć; y co wźiąć w gębę: Pulchrum visu, et ad edendum svave. DziewOwoc B2v. Przypatrzcież się teráz naymilsi Katolicy; obráził człowiek Boga, wziął mu Honor przez owo weyrzenie y delektowanie się w zakazanym drzewie, przez usłuchanie perswazyi czartowskiey, Eritis sicut Dij, przez ukuszęnie áboli skosztowanie owocu, scientiae boni et mali: przez powonienie, y przez zerwánie, áboli dotknienie się Rayskiego Jabłká, trzeba było koniecznie nádgrodźić Honor wźięty Bogu. SerZapł G3.

3. »drzewo rodzące takie owoce, jabłoń«: Wżdy sam Bóg, przy stworzeniu Adama i Ewy, Między jabłki i między brak uczynił drzewy: Jedzcie, mówiąc, owoce każdego rodzaju, Wszytkich drzew, oprócz tych dwu, które wpośród raju. PotFrasz1Kuk II 203. Przy których [ziemiach i księstwach] teraz potężna być może ręka y moc wasza, odbiegną was jako chałupki przy jabłkach, gdy owoce pozbieraią, którą lada wiatr rozwieie, y będziecie ku pośmiechu y urąganiu nieprzyiaciołom waszym. KarpowKaz E2.

◼ Przenośnie: ◼ Są iedne iabłká wysokie/ są wyssze/ są nawyzsze; á wszytkie z innemi śię wysokiemi iabłkámi y drzewámi/ rożnemi mowię stárożytnymi Fámiliámi powiązáły: są Mośćiwi/ są Miłośćiwi/ są Wielmożni/ są Iáśnie Wielmożni/ są Iáśnie Oświeceni: á zasz to nie wysoko rostą: są wtym domu Práłaći/ są Biskupi/ są Arcibiskupi: [...]. WojszOr 260.

4.przen. »przedmiot w kształcie owocu jabłoni«: XVII. Idzie Lechowe plemię stárożytne/ Widáć Miecłáwy/ y Iagieły bitne. Z infułámi sie korony mięszaią/ Y w zgodzie świętey wszyscy przemiiaią. Szli Pomázáńcy/ krolestwá Polskiego/ Y prymasowie/ z wierną rádą iego. Ci Sceptrum złotem/ y iabłki błyskáią/ Owi z Krzyżámi/ Kurwátury máią. TwarKPoch Ev. Niech Hippomenes przez wyrznienie [!] złotego iabłka gładką [gładkiej] pozyskuie przyiazn Att[a]lanty. PasPam 80v. Azaż nie mamy tylu capaces dignitarios i żeby nie przyszło się referować ad totam Rempublicam, znalazłoby się tyle w prześwietnym kole w.m. panów i braci kandydatów dignos ad ascensum korony, którzy by umieli piastować złote jabłko wolności, sanguine et sudore patrum od antecesorów naszych, którzy by wolność tanquam pupillam oculi inviolabiliter utrzymywali i one consilio et armis tutarent, znalazłoby się i godnych ichm. buławy, którzy more urodzonego Stefana Czarnieckiego, śp. hetmana polnego koronnego, nie pytając wiele nieprzyjaciela, tylko gdzie są magnanimitate non numero pugnassent viri. AktaPoznZwierz II 15. Król przed nim [arcybiskupem gnieźnieńskim] stanąwszy Senatorowie, na Ołtarzu składają Koronę, Berło, Jabłko, i Miecz, potym Arcybiskup modli śię, i po Oracyi zaspiewaney, napomina Króla o Wiarę S. o Pobożność, i o Cnoty Królewskie [...]. ŁubHist 143. Ot ten, to wcale dobrze: tylko się prędzey szastay: i stanowszy, niech noga nie próżnuie; to iednę od drugiey odsuway, to tak obiema wykręcay, żeby pięta do pięty przychodziła; to czasem tak ułóż, żeby lewa patrzała na północ, a prawa na wschod, albo prawa na północ, a lewa na zachod, pięta zaś wtedy ku kostce, czyli iabłku obracać się ma: kiedy niekiedy i na krzyż zakładać, lub na iedney stać, a drugą kształtnie podnieść nie zawadzi: zgoła aby nigdy nie stały na mieyscu: iako i całe ciało, nie ma bydź iak posąg niewzruszone. WłodekNauki 294. Máluie Bogá nie sposobem dawnych Cesárzow/ ktorzy iábłko źięmię wszytkę reprezentuiące cáłą ręką śćiskáli wszytkiemi pálcámi y żyłámi/ w cále go sobie záchowáć y bronić uśiłowáli/ ále Páná nászego táka szczodrobliwość/ że nic sobie nie zostáwił/ ále wszytkim dobroczynnośći swoiey kommunikowáć prágnie/ że mu się dźiwuie y sam Psalmistá Páński. StefDzieło 10.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ piżmowe jabłko »kuliste flakoniki lub zawieszki z wonnościami, noszone jako ozdoba i dezodorant, wypełnione substancjami zapachowymi, na przykład piżmem«: Dniá onego odeymie Pan ochędostwá trzewikow (podwiązek) tákże czepce y noszenia (záwieszenia) Kołnierze (piżmowe iabłká) y mánelle y zátyczki. GdacPan Fivv. ▲ złote jabłko (sz. zm.): I M. P. Generał Wielkopolski niosł iábłko złote, berło I. M. P. Hetman Litewski Polny, Koronę I M. Pan Woiewodá Krákowski. [...] [August II] Wdźiawszy perukę, y ná nię Koronę włożywszy Berło, y Iábłko złote máiąc, szedł z Ratusza ná Tron przed ktorym szli parámi Ich MM. PP. Ráycy, [...]. PamDiar 4 nlb. Po Kápelli Krolewskiey, trzech II. MM. Pánow Senatorow w Kopiniakách álbo Kápách kierowych, Insignia Regia nieszli ná poduszkách Złotogłowowych, Koronę I. M. Pan Grzybowski Kásztellan Inowrocłáwski w pośrodku, ná práwey stronie Sceptrum niosł I. M. P. Sienicki Kásztellan Cerski, á ná lewey stronie Iábłko złote niosł I. M. P. Stánisław Szczuká Referendarz Koronny. RelDep 2 nlb. INSIGNIA albo CLENODIA CESARZOW są sequentia. [...] 3tio. SCEPTRUM albo Berło Monarszyńskiey Godności znak, w Norymberdze aserwowane. 4to. ZŁOTE IABŁKO, Swiata Panowánie denotuiące. ChmielAteny1755 I 499.

5. »element herbu«: HERB Andaluzyi iest ná polu żołtym Iabłko granát do gory z gałąską stoiącą y Korona Krolewska bez Krzyża. ChmielAteny II 25. Jest Tarcza potroyna [...], zażywa osobliwie tym kształtem tárczy Elektor Bawarski, Na iedney po práwey ręce iest Lew biały w polu czarnym wyrażaiąc Palatynát Renu z ktorym Domem iedenże iest Dom Báwarski, na srzednicy iest Herb Báwarski to jest Jábłko Cesarskie złote w polu Czerwonym o ktorym námieniło się w przeszłym Rozdziále, ná trzeciey iest Szachownica w pola białe y błękitne, znácząca Elektorat Bawarski, dwie poboczne tárcze są ukośnie leżące, srzednia prosto dana. KolaTrakt F2v. Co tam ktoś Malogranatowi niekiedyś przypisał; to ja daleko prawdziwiey szacownemu Jasnie Wielmożnego Krayczego koronnego przypisać mogę Jabłku; Quot grana tot gratiae. Jezeli tedy Jasnie Wielmożny Krayczy koronny prawdziwy Jozef; toć i na Herbownę jego Jabłko Moyzeszowa padać moźe benedikcia, że nie źiemskię, ale Pomum coeli, Pomum Solis et Lunae: [...]. HeintzKonc B2v. Wszak zwyczaynie herbami znaczemy, do czego sobie własność przyznajemy. Szczęliweś przy tym Krżyżu przeswietnę Jabłko. [...] Zegna Jasnie Wielmożny Krayczy Koronny i ćiebie Nayjasnieyszy Krolu, Panie nasz miłosćiwy. Ze tak pięknie w sławę, honor i ludzką stymę herbownę jego rozrosło się Jabłko; hoynym Pańskich łask twoich przyznaje influencyom. HeintzKonc Fv-F2v.