Słownik XVII wieku

Warianty fonetyczne: JABŁUSZKO, *JABŁUSKO

Słowniki:
SWil (jabłuszko), SW (jabłuszko) notują
SStp, SXVI, Kn, T, L, SJP nie notują

Najwcześniejsze poświadczenie: 1606-1608

Formy: lp M. jabłuszko; D. jabłuszka; B. jabłuszko; N. jabłuszkiem; ~ lm M. jabłuszka; D. jabłuszek; B. jabłuszka; jabłuska

Znaczenia:

1.ekspr. »małe jabłko«: [...] we śrzodku (sc. kwiatu sadźca) iáko iákie iábłuszko żółte/ ze śrzodku czárne serduszká/ ábo Sczećinki wychodzą. SyrZiel 281. Kwiátu podobnego do piérwszych pśinek (sc. psinki ogrodne) z ktorych iágódki iáko iábłuszká żółte/ máłe/ cudne. SyrZiel 1370. Od nasz jabłuska w kobiałce, Ser, chleb i miód też w kosałce. Przymiej te dary ubogie Od pastusków, Dziecię drogie. DachDialOkoń 169. Nie pogardzay prosze cie miodem znamienitym ktory dotąd chowałem w iaszczyku zakrytym Tak ze tez i czerwonych iabłuszek koszycek Daruięc [...] KodKon 128. [...] Od nasz iabłuska w kobiałce Ser chleb y miod w kosałce Przymiey te dary Ubogie od pastuskow dziecie drogie [...]. KodKon 129. Obraz blaszany N. Panny z P. Jezusem iabłuszko trzymającym. ArchRadziw 172. [...] obłączkiem nie wielkim iako vcho v kluczá/ ná másło gorące puszczáć będziesz/ żeby okrągłe iáko iabłuszká było ciásto. CzerComp 80. Prędko spadną porzeczki, bo przystają wcześnie; Prędko z drzewa jabłuszko skorozrywe leci. PotFrasz2Kuk II 400. Z daleka milość płuży, powszodnieje z bliska; Jabłuszkiem mąż na żonę, brat na siostrę ciska Zrazu, potem czym twardszym, aże do kamyka. Zwyczajnie się ku gniewu igranie pomyka. PotFraszBrück II 207. [...] z tego ostrego punkćiku/ ná ktorego się ostrzu nálázszy iákie krotkie aequlibrium, to iábłuszko wahało/ spádamy. BujnDroga 409. [...] z Bogá sobie żart stroi/ Bogiem łudzi, że mu iák dźiećięciu iáκiemu iábłuszko pokázáwszy gdy ie wźiąć chce palec wytyka. BujnDroga 418.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ jabłuszka murzyńskie »Poma Aethiopica«: Jábłuszká Murzynskie, Rozdział 96. [...] Poma Aetiopica, Mala Aetiopica. W Ogrodách pánskich znáyduią sie Iabłuszká nie wielkie/ ábo radniey Iágody (sc. jábłuszka murzyńskie) [...] SyrZiel 1380.

2.techn. »symbol władzy, insygnium królewskie«: [...] máiąc do niego osobliwe Nabozenstwo z Dorotą Tausowną z Lubawy Małzonką swoią darował Koronę Srebrną Złocistą z Kamikami rożnemi Pannie Mariey y drugą dzieciątku P. Iezusowi. Sceptrum także Złociste z Kamikami Iabłusko [...]. KomonDziej 130.

3.przen. »owoc, plon, dorobek«: Pán małżonek, poki ieszcze Páni Małżonká iabłuszká posagu swoiego, kleynocikow, sprzętu, wianá, nie odda, to między niemi Ray. MłodzKaz 394. Ojciec już dawno wisi, matka jeszcze kradnie: Pewnie jabłuszko swego blisko szczepu padnie. KorczFrasz 28.

4. »owoc drzewa z gatunku Citrus Limonium, cytryna? «: Skrzydło cietrzewia pieczonego, cienko pokrajano w talarki, a limoniami po wierzchu położono, które oni zowią jabłuszka. NiemPam 61.

5. »drobny element ozdobny w wyrobach jubilerskich zbliżony kształtem do jabłka«: 4. Łancuszek drobny, iabłuszka między niemi białe smelcowane podługowate. 5. Łancuszek z iabłuszkami okrągłemi. [...] 8. Łancuszek "Iabłuszka" w niem podługowate. RewSkarb 118. 3. Jabłuszek złotych iako do Piżma z Paskami smelcowanemi dętych na nici Nº 8. [...] Na teize nici inakszą robotą iabłuszek Nº 6. RewSkarb 123.

Związki niejednoznaczne względem znaczeń:

◆ Związki frazeologiczne: ◆ bibl. rajskie »zakazany owoc z drzewa poznania dobra i zła«: Rádzi Ewá Aby z drzewá Zycia rwáć Iábłuszka KochProżnLir 197. ieśli to jeden grzech/ ták wiele złego nárobił? co będzie z wielu? ieśli to iedno jabłuszko Rayskie/ ták twardą kością w gardle stanęło? iák przełkniesz? iák strawisz ták wiele twardych/ surowych kęsów? BujnDroga 38. Nie wielkiec było iabłuszko w Raiu/ lecz wiele złego nábroiło. BanHist 43. Z wężem sámá rozmawiáłá/ Y iabłuszka skosztowáłá. ŻabSymf A2.